Түркістан облысында ауыз су мәселесіне қатысты бұрынғы түсінік өзгеріп келеді. Бірнеше жыл бұрын негізгі сұрақ «ауылға ауыз су жетті ме?» деген болса, бүгінде одан маңыздырақ мәселе алға шықты: «Жеткен су тәулік бойы тұрақты беріле ме, сапасы қандай, жазғы уақытта тапшылық болмай ма?». Төлеби ауданындағы жағдай осы жаңа кезеңнің талабын анық көрсетеді.
Түркістан облысы әкімінің бірінші орынбасары Зұлпыхар Жолдасовтың ауданға жұмыс сапары кезінде бірқатар елді мекендегі су нысандарының жай-күйі қаралды. Алтынбастау, Абай, Ақбастау, Достық, Жаңаұйым, Шатыртөбе, Нысанбек, Қоғалы, Ұзынарық, Диханкөл, Керегетас, Кеңесарық, Балдыберек және Мәдени елді мекендеріндегі су жүйелері мен нысандарының мәселесі сараланды.
Мұнда бір-біріне ұқсамайтын бірнеше жағдай бар. Бір ауылда жаңа құбыр салынып жатыр. Екінші жерде құрылыс аяқталғанымен, нысанды толық іске қосу қажет. Үшінші елді мекенде бар су көзінің қуатын арттыру керек. Ал аудан орталығы Леңгірде халық саны мен жазғы тұтынудың өсуіне байланысты қолданыстағы жүйенің мүмкіндігі шектеулі болып отыр.
Төлеби табиғи су көздеріне бай аудан саналады. Таулы аймақта орналасқан бұлақтар мен өзендер бар. Бірақ табиғи су қорының болуы барлық елді мекеннің ауыз су мәселесі автоматты түрде шешілді деген сөз емес. Су көзін алу, тазарту, жинақтау, қажетті қысыммен жеткізу және желінің үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету – бір-бірімен байланысты бірнеше мәселе.
Көксәйек ауылдық округіне қарасты Алтынбастаудағы су жүйесінің жағдайын зерделеу кезінде де осы мәселелерге назар аударылды. Кемеқалған ауылдық округінің Абай және Ақбастау елді мекендерінде салынып жатқан ауыз су құбырларының құрылысы мен оларды іске қосу барысы қаралды.
Бұл жерде құрылыс жұмысының аяқталуы соңғы нүкте емес. Нысан халыққа қызмет көрсете бастағанда ғана жоба өзінің нақты нәтижесін береді. Сондықтан су жүйелерін салумен қатар, оларды кейінгі күтіп ұстау, техникалық қызмет көрсету және апатсыз пайдалану мәселесі де қатар қаралуы керек.
Төлебидегі ең күрделі түйіндердің бірі – Леңгір қаласының суы. Қалада 37 мыңнан астам адам тұрады. Қазір тәулігіне шамамен 12,2 мың текше метр ауыз су жеткізіледі. Ал жаз мезгілінде тұтыну көлемі 18,9 мың текше метрге дейін өседі. Яғни ыстық маусымда тәулігіне шамамен 6,7 мың текше метр су тапшылығы туындайды.
Бұл көрсеткіш қаланың су жүйесіне түсетін салмақты айқын көрсетеді. Халық санының өсуі, жаңа тұрғын үйлердің салынуы, кәсіпкерлік нысандардың көбеюі суға деген сұранысты арттыра береді. Демек, бүгінгі тапшылықты уақытша шаралармен жабу жеткіліксіз. Леңгірдің су қауіпсіздігін бірнеше жылға емес, ұзақ мерзімге есептеу қажет.
Киелітас ауылдық округіндегі Достық елді мекенінің су көздері осы міндетті шешудің бір бөлігі ретінде қарастырылып отыр. Мұндағы «Достық-1,2,3,4,5,6» ұңғымалары бірнеше елді мекенмен бірге Леңгір қаласын сумен қамтамасыз ететін маңызды нысандардың қатарында.
Қосымша екі ұңғыма қазылып, оларды іске қосу жұмыстары жүргізілуде. Толық пайдалануға берілген жағдайда бұл ұңғымалар Леңгірге тәулігіне 5,5 мың текше метрге дейін қосымша су беруге мүмкіндік береді. Қазір мұнда су мұнараларын, электр жабдықтарын, қоршау мен бейнебақылау жүйелерін орнату жұмыстары атқарылуда.
Қолданыстағы №6, №2, №1 және №4-5 ұңғымаларының жағдайын тексеру де осы жұмыстың бір бөлігі. Себебі жаңа су көзін іздеумен қатар, бар нысандардың өнімділігін сақтап қалу маңызды.
Су тапшылығын азайтудың тағы бір жолы – бұрын салынған нысандарды тиімді пайдалану. Аққұм ауылдық округінің Жаңаұйым елді мекеніндегі «Көктерек» су тазалау имаратының жобалық қуаты тәулігіне 9 600 текше метр. Ендігі мәселе – оның мүмкіндігін толық пайдалану, тазарту жүйесінің жұмысын жақсарту және нысанды тиімді басқару.
Аудандағы су резервуарларының жағдайы да назардан тыс қалмады. Алатау ауылдық округіндегі Шатыртөбеде Қайнар–Шатыртөбе су резервуары, Нысанбек пен Қоғалы ауылдық округтеріндегі Ұзынарық және Диханкөл елді мекендеріндегі резервуарлар қаралды.
Көп жағдайда тұрғын үшін су құбырының қай жерден өтетіні емес, кранды ашқанда судың бар-жоғы маңызды. Ал оның артында ондаған инженерлік нысан жұмыс істейді. Су көзі жеткіліксіз болса, резервуардың болуы мәселені шешпейді. Құбырдың өткізу қабілеті төмен болса, қуатты сорғының өзі көмектеспейді. Электр жүйесі тұрақсыз болса, су айдау да тоқтайды. Сондықтан ауыз су мәселесін тұтас инфрақұрылым ретінде қарау қажет.
Түркістан облысының соңғы жылдардағы су саясаты да осы бағытқа ауысып отыр. 2025 жылдың қорытындысында өңірдегі 801 елді мекеннің, яғни 7 қала мен 794 ауылдың орталықтандырылған ауыз су жүйесіне қосылғаны жарияланды.
Бұл – үлкен көрсеткіш. Бірақ «100 пайыз қамту» деген ұғым судың әр үйге тәулік бойы үздіксіз жететінін білдірмейді. Бір ауылда құбыр бар болғанымен, жазда қысым төмендеуі мүмкін. Екінші елді мекенде су жүйесі ескіріп, жиі апат болуы ықтимал. Үшінші жерде су көзі халық санының өсуіне ілесе алмайды.
Сондықтан облыста 2026-2028 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары қабылданып, су тапшылығын кезең-кезеңімен жою міндеті қойылған. Биыл Арыс, Сауран, Мақтаарал, Шардара және Қазығұрт аудандарындағы 10 елді мекеннің 45,7 мың тұрғынын тәулік бойы ауыз сумен қамтамасыз ету жоспарланған.
Бұл жұмыстардың ауқымы да аз емес. 2025 жылы ауыз су саласындағы 82 нысанның құрылысына бюджеттен 53 млрд теңге бөлінген. Оның 42-сі аяқталып, пайдалануға берілген, тағы 40 нысан 2026 жылға өтпелі болып қалған. Жобалардың нәтижесінде 30,8 мың тұрғыны бар 30 елді мекендегі жұмыстар толық аяқталған.
Енді негізгі назар жаңа құбырдың ұзындығына емес, жүйенің тұрақтылығына аударылуы тиіс. Су көзінің дебеті, резервуардың сыйымдылығы, құбырдың өткізу мүмкіндігі, сорғы станцияларының жағдайы, электр қуатының тұрақтылығы – мұның бәрі бір жүйенің буындары.
Леңгірдегі су мәселесін шешу үшін бірнеше нұсқа қатар қарастырылып отыр. Апатты жағдайда тұрған 3 мың текше метрлік резервуарды қалпына келтіру, резервтік магистральдық құбыр тарту, Достықтағы қосымша ұңғымаларды іске қосу, «Қарабастау» бұлағын тиімді пайдалану және «Қырықбұлақ» су көзінің мүмкіндігін арттыру – соның ішінде.
Ал ұзақ мерзімді шешім ретінде Алатау ауылдық округіндегі «Ақмешіт» шатқалынан Леңгірге дейін шамамен 22 шақырым магистральдық су құбырын тарту ұсынылып отыр. Жобаның ерекшелігі – биіктік айырмасын пайдаланып, судың өздігінен ағуына мүмкіндік беру. Бұл сорғы станцияларына және электр энергиясына түсетін шығынды азайтуға жағдай жасайды.
Аудандағы су сапасы мәселесі де бөлек назарды қажет етеді. Бұған дейін Балдыберек өзенінен алынатын суға тәуелді 12 елді мекендегі 25 мыңнан астам тұрғынның жағдайы көтерілген. Жауын-шашын кезінде өзен суының лайлануы ауыз су сапасына әсер етуі мүмкін. Сондықтан сенімді су көздерінің балансын қалыптастыру – аудан үшін ұзақ мерзімді міндет.
Төлебидің табиғи ерекшелігі де осындай сараланған тәсілді талап етеді. Таулы жерде бір шешім тиімді болса, жазықтағы елді мекенге басқа технология қажет. Бір жерде ұңғыма қазу тиімді, екінші жерде топтық су құбыры қажет, үшінші ауылда резервуарды ауыстыру немесе магистральды жаңарту маңызды.
Бұл мәселе тек Төлебиге тән емес. Облыстың басқа аудандарында да орталықтандырылған жүйеге қосылған елді мекендердің желілерін жаңарту қажеттілігі сақталып отыр. Демек, өңірдегі ауыз су саясаты жаңа кезеңге енді.
Оның өлшемі енді «қанша ауыл қамтылды?» деген сұрақпен шектелмеуі керек. «Қанша тұрғын тәулік бойы тұрақты, сапалы сумен қамтамасыз етілді?» деген өлшем маңызды.
Өйткені су – жай ғана әлеуметтік инфрақұрылым емес. Ол елді мекеннің өмір сүру қабілетін айқындайтын негізгі факторлардың бірі. Су тұрақты болмаса, жаңа тұрғын үй салу да, кәсіпкерлікті дамыту да, халықтың тұрмыс сапасын арттыру да қиын.
Төлебидегі жұмыс сапарының мәні сондықтан бірқатар су нысанын аралаумен шектелмейді. Негізгі мәселе – бүгінгі және ертеңгі сұранысты есептей отырып, ауданның су қауіпсіздігін қалыптастыру.
Леңгірдегі 6,7 мың текше метрге жуық жазғы тапшылық осы міндеттің қаншалықты өзекті екенін көрсетіп отыр. Ендігі сұрақ «құбыр бар ма?» емес. «Сол құбырдан су жылдың ең ыстық күнінде де тұрақты аға ма?» деген сұрақ. Төлеби үшін ауыз су саясатының келесі кезеңі осы жауапқа байланысты.