Түркістан облысында ауыл шаруашылығының мүмкіндігін кеңейту енді егін егіп, өнім жинаумен ғана шектелмейді. Жергілікті климатқа бейімделген заманауи технологияларды енгізу, жыл бойы өнім беретін жылыжай кешендерін қалыптастыру, өнімді сұрыптау мен сақтаудан бастап экспортқа жеткізуге дейінгі өндірістік тізбекті дамытуға басымдық беріліп отыр. Осы бағыттағы бастамалардың бірі – өңірде халықаралық гүл өнеркәсіптік паркін құру жобасы. Оның мақсаты сәндік өсімдіктер мен кесілген гүлдерді өнеркәсіптік көлемде өсіріп, ішкі нарықты қамтамасыз ету және Орталық Азия елдеріне экспорттауға мүмкіндік беретін тұрақты өндіріс қалыптастыру.
Облыс әкімі Нұралхан Көшеров заманауи жылыжай кешенінің құрылыс алаңына барып, жобаның жүзеге асырылу барысымен танысты. Жоспар бойынша кешенде гүл көшеттері, қаланы көгалдандыруға арналған сәндік өсімдіктер және кесілген гүлдер өсіріледі. Өндіріс маусымдық сұранысқа тәуелді болмай, жыл он екі ай жұмыс істеуге бейімделмек. Бұл үшін өсімдіктердің өсуіне қажетті температура, ылғалдылық, жарық пен суару режимін реттейтін инженерлік жүйелер қолданылады. Жобаның тағы бір бағыты – гүл өнімдерін сақтауға, өңдеуге және тасымалдауға арналған инфрақұрылым қалыптастыру.
Гүл шаруашылығын өнеркәсіптік негізге көшірудің экономикалық мәні бар. Кәдімгі егіншілікке қарағанда, мұндай өндірісте өнімнің сұрыптық сапасы, өсіру технологиясы, жинау уақыты, сақтау мерзімі және жеткізу жылдамдығы ерекше рөл атқарады. Гүл – тез бұзылатын өнім. Сондықтан оны өсірумен ғана шектелмей, жинағаннан кейінгі өңдеу мен салқындату жүйесін де қатар ұйымдастыру қажет. Егер осы процестер бір кешенде үйлестірілсе, өнімнің сапасын сақтап, тасымалдау кезіндегі шығынды азайтуға және алыс нарықтарға жеткізу мүмкіндігін арттыруға болады.
Жылыжай кешенінде сәндік гүл көшеттері мен біржылдық өсімдіктерді өсіруге, көпгүлді раушанның әртүрлі сорттарын өндіруге, сондай-ақ технологиялық және көрме павильондарын орналастыруға арналған аумақтар қарастырылған. Өндірістік бағдарламаға петуния, барқытгүл, катарантус, вербена және басқа да сәндік өсімдіктер енгізілген. Сонымен қатар жоғары сапалы раушанның 14 сорты бойынша жыл бойы тұрақты өндіріс ұйымдастыру көзделіп отыр. Бұл өсімдіктерді таңдау бір жағынан ішкі нарықтағы сұранысты қамтамасыз етуге, екінші жағынан өнім түрлерін көбейтіп, өткізу географиясын кеңейтуге мүмкіндік береді.
Жобаның өндірістік сипаты гүл өсіру технологияларын бір жүйеге біріктіруден көрінеді. Жылыжай ішіндегі микроклиматты автоматты басқару жүйесі температура мен ылғалдылықты бақылап, өсімдіктердің өсуіне қолайлы жағдай қалыптастыруға арналған. Тамшылатып суару суды өсімдік тамырына қажетті мөлшерде жеткізуге мүмкіндік береді. Ал жылыту және салқындату жабдықтары сыртқы ауа райының өзгеруіне қарамастан, өндірістің тұрақты режимін сақтауға көмектеседі. Мұндай технологиялар дұрыс басқарылған жағдайда өнім сапасын біркелкі ұстап, өсіру процесіндегі ресурстық шығындарды бақылауға мүмкіндік береді.
Түркістан өңірінің табиғи ерекшеліктері де жобаны іске асыру кезінде ескерілуге тиіс. Жазда ауа температурасының жоғарылауы мен құрғақшылық жылыжай ішіндегі жылу жүктемесін арттырады. Көктемгі желдер мен маусымдық ауа райы өзгерістері ғимараттардың конструкциясына қосымша талап қояды. Сондықтан жобада жазғы кезеңде желдеткіштер мен су арқылы салқындататын панельдерді пайдалану, қысқы уақытта жылыту жүйесін орнату және электр энергиясы үзілген жағдайда резервтік жабдықтарды іске қосу қарастырылған. Тірек конструкциялары мен су ағызу жүйелері де өңірдің климаттық жағдайына сәйкес есептелуге тиіс. Бұл шешімдер сәндік өсімдіктерді маусымдық қолайсыздықтарға қарамастан өсірудің техникалық негізін қалыптастырады.
Алайда заманауи жылыжайдың тиімділігі тек технологиялық жабдықтың болуымен өлшенбейді. Өндіріс шығындарының негізгі бөлігін энергия, су, көшет материалы, тыңайтқыштар және өсімдіктерді күтіп-баптау жұмыстары құрауы мүмкін. Сондықтан жобаның экономикалық нәтижесі осы ресурстардың қаншалықты тиімді пайдаланылатынына да байланысты. Суару жүйесін автоматтандыру, жылуды сақтау, энергия тұтынуды бақылау және жабдықтардың үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету өнімнің өзіндік құнын басқаруға көмектеседі. Ал технологиялық процестерді тұрақты бақылау өсімдіктердің ауруға шалдығу қаупін азайтып, өнім сапасын бір деңгейде ұстауға мүмкіндік береді.
Бұл тұрғыдан алғанда, гүл өнеркәсіптік паркі Қазақстанның жаңа өнеркәсіптік саясатына тән бірнеше міндетті бір жобаның аясында ұштастырады. Біріншісі – дәстүрлі ауыл шаруашылығын технологиялық өндіріс деңгейіне көтеру. Екіншісі – дайын өнімнің сапасы мен құнын арттыратын өңдеу және сақтау инфрақұрылымын қалыптастыру. Үшіншісі – ішкі нарықта сұранысқа ие тауарларды ел ішінде өндіру арқылы импортқа тәуелділікті төмендету. Төртіншісі – жергілікті кәсіпорындар мен жеткізушілерді жаңа өндірістік тізбекке тарту. Осы міндеттер жүйелі орындалса, жоба өңірдегі ауыл шаруашылығын әртараптандырудың бір бағыты ғана емес, жаңа өндірістік құзыреттер қалыптастыратын алаңға айналуы мүмкін.
Қазақстанның берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыру тек металлургия, машина жасау немесе химия өнеркәсібі сияқты ірі салаларды дамытумен шектелмейді. Ішкі нарыққа қажетті тауарларды өндіретін, технологияны меңгерген және сыртқы нарықта бәсекеге түсе алатын кәсіпорындардың саны да маңызды. Гүл шаруашылығы ауыр өнеркәсіпке жатпаса да, оның өнеркәсіптік модельде ұйымдастырылуы ауыл шаруашылығы өнімін өсіру, сұрыптау, салқындату, қаптау және тасымалдау процестерін бір өндірістік жүйеге біріктіреді. Бұл – өңірлік экономикада қосылған құнды көбейтудің нақты жолдарының бірі.
Жобаның нәтижесі жергілікті өндірістің үлесіне де байланысты болады. Егер гүл көшеттері мен өндірістік материалдардың бір бөлігі сырттан жеткізілсе, ал технологиялық процестердің басым бөлігі өңірде орындалса, уақыт өте келе жергілікті жеткізушілердің мүмкіндігін кеңейтуге негіз қалыптасады. Мәселен, жылыжайға қажетті қаптама, тасымалдау жәшіктері, суару жүйелерінің кейбір бөлшектері, тірек құрылымдары мен техникалық қызметтерді жергілікті кәсіпорындар ұсына алады. Өндірістің сұранысы тұрақтанған сайын осындай шағын және орта кәсіпорындардың қатысуына жағдай туады.
Оқшаулау үлесін арттыру дегеніміз де осы. Яғни шетелдік технология мен жабдықты пайдаланғанның өзінде, өндірістің айналасында отандық жеткізушілер, мамандар және сервистік ұйымдар қалыптасуы керек. Бұл үшін жергілікті кәсіпкерлердің техникалық талаптарды меңгеруі, сапа стандарттарын орындауы және тұрақты жеткізуге қабілетті болуы маңызды. Гүл өнеркәсіптік паркінің қажеттіліктері осы бағытта нақты сұраныс қалыптастыра алады. Бірақ жергілікті құрамдастардың үлесі автоматты түрде өседі деуге болмайды: ол өндірістің сатып алу саясатына, отандық кәсіпорындардың мүмкіндігіне және өнім сапасына қойылатын талаптарға тәуелді.
Жобаның экспорттық бағыты да айрықша назар аударуды қажет етеді. Орталық Азия елдері негізгі өткізу нарықтарының бірі ретінде қарастырылып отыр. Бұл нарықтарға шығу үшін гүлді өсіру жеткіліксіз. Өнім сұрыптық сапасы, өлшемі, балғындығы және жеткізу мерзімі бойынша сатып алушының талабына сай болуы керек. Сондықтан кешенде гүлдерді алдын ала салқындату, сұрыптау, қаптау және сақтау үшін арнайы логистикалық нысандар салу көзделген. Мұндай инфрақұрылым өнімді жинағаннан кейінгі уақытты қысқартып, оның сапасын сақтауға және тасымалдау шығындарын оңтайландыруға бағытталған.
Экспорттық мүмкіндіктің тағы бір шарты – жеткізілімнің тұрақтылығы. Сатып алушыларға белгілі бір көлемдегі өнімді келісілген мерзімде жеткізу қажет болғандықтан, өндіріс кестесі мен логистика бір-біріне сәйкестендірілуі керек. Жыл бойы жұмыс істейтін жылыжай осы талапты орындауға мүмкіндік береді. Дегенмен сыртқы нарықта орнығу үшін баға бәсекеге қабілетті болуы, өнім сапасы тұрақты сақталуы және тасымалдау тізбегі үзіліссіз жұмыс істеуі қажет. Сондықтан логистикалық нысандар негізгі өндірістен бөлек қосымша құрылыс емес, экспортқа бағдарланған модельдің ажырамас бөлігі саналады.
Гүл өнеркәсіптік паркінің жобасы өндірістен тыс қызметтерді де қамтиды. Кешеннің ашық аумағында гүл алқаптарын, сәндік алма ағаштары мен сирень бақтарын, тақырыптық гүл композицияларын және ғарыш тақырыбындағы кіреберіс алаңын қалыптастыру жоспарланған. Мұнда көрме кеңістіктері мен фотозоналар орналастырылып, келушілерге арналған бағыттар ұйымдастырылмақ. Осылайша кешен гүл өсірумен қатар, ландшафтық дизайн, көрме және туристік қызметтерді біріктіретін көпфункционалды нысан ретінде қарастырылып отыр.
Бұл бағыттың экономикалық әсері келушілер санымен ғана шектелмеуі керек. Егер көрме және туристік қызметтер өндірістің негізгі жұмысымен үйлестірілсе, олар гүл өнімдерін таныстыруға, жаңа тұтынушылармен байланыс орнатуға және мамандардың тәжірибе алмасуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар ландшафтық дизайн саласындағы қызметтерді дамытуға, сәндік өсімдіктерді көгалдандыру жобаларына жеткізуге және жергілікті кәсіпкерлердің қатысуына жағдай жасалуы мүмкін. Дегенмен туристік кеңістіктің табысты болуы оның қолжетімділігіне, қызмет көрсету сапасына және тұрақты жұмыс режиміне байланысты.
Кешен құрамына әкімшілік-тұрмыстық ғимараттар, зертханалық бақылау аймағы, қызметкерлерді оқыту және техникалық қызмет көрсету нысандары да енгізілген. Бұл элементтер өндірістің ұзақ мерзімді жұмыс істеуі үшін қажет. Өсімдіктердің сұрыптық ерекшеліктерін сақтау, зиянкестер мен аурулардың алдын алу, суару мен қоректендіру режимін бақылау арнайы білім мен тәжірибені талап етеді. Сондықтан жергілікті мамандарды даярлау, агрономиялық бақылауды жолға қою және жабдықтарды пайдалануға жауапты қызметкерлердің біліктілігін арттыру өндірістің технологиялық тұрақтылығына әсер етеді.
Индустриялық-инновациялық даму тұрғысынан жобаның маңызды қыры – ауыл шаруашылығында автоматтандырылған басқару жүйелерін қолдану. Мұндай технологияларды меңгеру мамандардың біліктілігін арттырып қана қоймай, кейін басқа жылыжай кешендері мен аграрлық кәсіпорындарда қолдануға болатын тәжірибе қалыптастырады. Өндіріс нәтижелерін есепке алу, су мен энергия тұтынуды талдау, өнім сапасын бақылау және техникалық жабдықтардың жұмысын жоспарлау басқару шешімдерін нақты деректерге сүйеніп қабылдауға мүмкіндік береді.
Өңірдің экономикалық құрылымын әртараптандыру үшін осындай жобалардың өзара байланысын да ескеру керек. Гүл өндірісі көгалдандыру саласына, саудаға, логистикаға, қаптама өндірісіне және сервистік қызметтерге сұраныс қалыптастыра алады. Ал жергілікті кәсіпорындар осы сұранысты қанағаттандыруға бейімделсе, инвестицияның әсері бір ғана жылыжайдың аумағынан тыс кеңейеді. Бұл – жаңа өнеркәсіптік саясаттың негізгі қағидаларының бірі: өндірісті жеке нысан ретінде емес, өзара байланысқан кәсіпорындар мен қызметтердің жүйесі ретінде дамыту.
Түркістан облысы үшін гүл өнеркәсіптік паркін құру бастамасының нақты нәтижесі енді жобаның өндірістік қуатының іске қосылуына, ресурстарды тиімді пайдалануына, өнім сапасына және өткізу нарықтарының қалыптасуына байланысты болмақ. Гүлді жыл бойы өсіру, сақтау мен тасымалдау тізбегін ұйымдастыру және жергілікті өндірістік қызметтерді дамыту бір-бірімен үйлескен жағдайда ғана жоба тұрақты экономикалық негізге ие болады. Ал оның түпкі мәні – гүл өсіруді маусымдық шаруашылық деңгейінен технологияға, сапаға және экспортқа сүйенетін өндіріс саласына айналдыру.