Қазақстанның жаңа өнеркәсіптік саясатының басты мақсаты – экономиканы шикізат өндірумен шектемей, ішкі өндірістің мүмкіндігін кеңейту, қосылған құны жоғары тауарлар шығару және отандық кәсіпорындардың технологиялық әлеуетін арттыру. Бұл міндетті орындауда өңірлерге жүктелер жауапкершілік аз емес. Өйткені еліміздің өнеркәсіптік дербестігі ірі қалалардағы зауыттармен ғана емес, әр облыста қалыптасатын өндірістік тізбектермен, жергілікті шикізатты өңдейтін кәсіпорындармен және ішкі нарықты отандық өніммен қамтамасыз ету мүмкіндігімен өлшенеді. Түркістан облысында қолға алынған жаңа инвестициялық жобалар осы бағыттағы өндірістік базаны кеңейтуге арналған.
Облыс әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен Инвестициялық штабтың кезекті отырысында жұмыс істеп жатқан жобалардың түйткілдері мен жаңа өндірістік бастамалар талқыланды. Жиында электр қуатына қосылу, газ және сумен жабдықтау, инженерлік инфрақұрылым тарту, жер учаскелерін рәсімдеу және қажетті келісімдерді алу мәселелері қаралды. Облыс басшысы инвесторлар көтерген проблемаларды созбалаңға салмай шешіп, мемлекеттік органдардың өзара іс-қимылын күшейту жөнінде жауапты тұлғаларға тапсырмалар берді.
Инвестициялық жобалардың тағдыры көп жағдайда осындай практикалық мәселелерге байланысты. Кәсіпорынның құрылысы басталғанымен, электр желісіне қосылу немесе инженерлік инфрақұрылыммен қамтамасыз ету жұмыстары кешіксе, өндірісті іске қосу мерзімі де ұзаруы мүмкін. Бұл инвестордың шығынын арттырып қана қоймай, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және өнім шығарудың басталуына кедергі келтіреді. Сондықтан инвестициялық саясаттың тиімділігі жобаларды келісімдер тізіміне енгізумен емес, олардың нақты өндіріс қуатына айналуымен бағалануы керек.
Түркістан облысында қаралған бастамалардың қатарында биогаз негізінде энергия мен органоминералды тыңайтқыштар өндіретін кешен бар. Бұл жобаның ерекшелігі – энергетика мен агроөнеркәсіптік өндірісті өзара байланыстыру мүмкіндігінде. Биогаз технологиялары органикалық шикізатты өңдеу арқылы энергия алуға мүмкіндік береді, ал органоминералды тыңайтқыштар ауыл шаруашылығында пайдаланылуы мүмкін. Демек, жобаның толық іске асуы тек жаңа өндірістік нысанның пайда болуымен шектелмей, ауыл шаруашылығы мен энергетика арасындағы өндірістік байланысты дамытуға да жағдай жасай алады.
Алайда мұндай кешеннің экономикалық тиімділігі шикізатпен тұрақты қамтамасыз етілуіне, технологиялық жабдықтардың мүмкіндігіне және өндірілген өнімге сұраныстың болуына тәуелді. Электр желілеріне қосылу, газ бен су жеткізу мәселелерінің инвестициялық штабта қаралуы да осы инфрақұрылымдық талаптармен байланысты. Жобаның нәтижесі оның қуат көздеріне қосылғанынан бөлек, жоспарланған өнімді тұрақты өндіруіне және нарыққа жеткізуіне қарай айқындалуға тиіс.
Сауран ауданында қуаттылығы 300 мегаватт күн электр станциясын салу мәселесі де қаралды. Жаңартылатын энергетика нысандарының дамуы өңірдің энергетикалық әлеуетін кеңейтуге бағытталған. Бірақ мұндай жобалардың нәтижелі болуы үшін өндірілетін электр энергиясын желіге қабылдау мүмкіндігі, қосалқы инфрақұрылымның дайындығы және электр жүйесінің техникалық талаптары алдын ала пысықталуы қажет. Жобаның қуаты өздігінен өңірдегі кәсіпорындарға электр энергиясы арзандайды немесе тапшылық толық жойылады дегенді білдірмейді. Нақты нәтиже станцияның іске қосылуына және өндірілген энергияның жалпы жүйеге берілу жағдайына байланысты.
Өнеркәсіптік саясат тұрғысынан энергетика жобаларының маңызы өндіріс орындарын қажетті ресурспен қамтамасыз ету мәселесімен де байланысты. Электр қуатының тұрақтылығы – өндірістік жабдықтардың үздіксіз жұмыс істеуінің, өнімнің өзіндік құнын жоспарлаудың және жаңа кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігінің негізгі шарттарының бірі. Сондықтан генерация көздерін дамыту мен өндірістік аймақтардың инфрақұрылымын үйлестіре жоспарлау қажет. Бұл ретте күн электр станциясы мен биогаз кешені әртүрлі технологияға негізделгенімен, екеуі де өңірдің энергетикалық жүйесіне қатысты мәселелерді алға шығарады.
«TURAN» арнайы экономикалық аймағында бір реттік ыдыс-аяқ өндіретін зауыттың құрылысы да назардағы жобалардың бірі. Өндірістік кәсіпорынның ашылуы ішкі нарықтағы сұранысты жергілікті өніммен қамтамасыз етуге мүмкіндік беруі мүмкін. Дегенмен жаңа өндірістің өнеркәсіптік дербестікке қосатын үлесі қандай шикізат пайдаланылатынына, технологиялық операциялардың қай бөлігі Қазақстанда орындалатынына және өнімнің қаншалықты бәсекеге қабілетті болатынына байланысты. Егер өндірісте жергілікті жеткізушілердің үлесі артып, шикізат пен құрамдас материалдарды өңдеу мүмкіндігі кеңейсе, оның экономикалық әсері де ұлғаяды.
Арнайы экономикалық аймақта биологиялық белсенді қоспалар мен дәрумендер өндіретін зауыттың құрылысына қатысты мәселелер де қаралды. Мұндай өндірістер үшін инженерлік инфрақұрылыммен қатар, технологиялық тәртіп, өнім сапасын бақылау және қолданыстағы талаптарға сәйкестік маңызды. Егер кәсіпорын дайын өнімді сырттан әкеліп, тек қаптаумен шектелмей, нақты өндірістік операцияларды жергілікті жерде жүзеге асырса, ішкі нарықтағы өндірістік құзыреттерді дамытуға мүмкіндік туады. Ал шикізаттың шығу тегі, жергілікті құрамдастардың үлесі және технологиялық процестердің тереңдігі жобаның ел экономикасына беретін нақты пайдасын бағалауға негіз болады.
Жаңа өнеркәсіптік саясаттың маңызды талабы – оқшаулау үлесі жоғары өндірісті дамыту. Мұндағы мақсат шетелдік инвестициядан бас тарту емес, оны отандық экономиканың мүмкіндігін күшейтуге пайдалану. Инвестор қаржысы мен технологиясын әкелсе, жергілікті кәсіпорындар оған қажетті материалдар, қосалқы бөлшектер, қаптама, жөндеу және сервистік қызметтер ұсына алуы керек. Осылайша ірі өндірістің айналасында шағын және орта бизнеске арналған тапсырыстар қалыптасады. Қазақстандық жеткізушілердің өндірістік талаптарға сай дамуы жаңа кәсіпорындардың сыртқы жеткізілімдерге тәуелділігін де азайтуға ықпал етеді.
Бұл міндетті орындау үшін инвестициялық жобаларды сүйемелдеу құрылысқа рұқсат беру және инфрақұрылымға қосу рәсімдерімен аяқталмауы керек. Кәсіпорынның жергілікті жеткізушілермен байланысы, мамандар даярлау жоспары, технологиялық жабдықты игеру мүмкіндігі және өнім өткізу нарығы да ескерілуге тиіс. Жобаны іске қосқаннан кейін оның өндірістік қуаты қаншалықты пайдаланылып жатқаны, қанша тұрақты жұмыс орны ашылғаны және қандай өнім шығарылғаны туралы нақты көрсеткіштер қажет. Осындай бақылау инвестицияның қағаз жүзіндегі міндеттемеден экономикалық нәтижеге айналуын бағалауға мүмкіндік береді.
Инвестициялық штабта жаңа бастамалар қатарында «Орталық Азия» халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығында өнеркәсіптік кешен салу жобасы да таныстырылды. Өнеркәсіптік кооперацияның мәні – кәсіпорындардың бір-бірінен бөлек жұмыс істеуін азайтып, өндірістік байланыстарды қалыптастыру. Мұндай орталықтың тиімділігі онда орналасатын кәсіпорындардың бағытына, олардың өзара өнім жеткізу мүмкіндігіне және ортақ инфрақұрылымды пайдалануына байланысты болады. Егер орталықта әртүрлі өндіріс орындары бір-бірінің қажеттілігін қамтамасыз ете алса, тасымал шығындарын азайтып, жеткізу мерзімін қысқартуға жағдай жасалады.
Сауран ауданында жылыжай кешенін салу жөніндегі ұсыныс та жаңа жобалар қатарында қаралды. Ал Түркістан қаласында заманауи тұрғын үй кешенін салу жоспарланып отыр. Бұл бастамалардың экономикалық мазмұны әртүрлі болғанымен, оларды іске асыру үшін жер, инженерлік желілер және қажетті келісім рәсімдері бойынша шешімдер қажет. Сонымен бірге өндірістік жобаларды бағалау кезінде олардың өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға қосатын үлесін басқа инвестициялық бағыттардан бөлек қарастырған жөн. Тұрғын үй құрылысы мен өндірістік кәсіпорындардың өңір экономикасына әсері бірдей емес: біріншісі тұрғын үй қорын ұлғайтса, екіншісі тұрақты өнім шығаруға және өндірістік құзыреттерді қалыптастыруға бағытталады.
Өңдеуші саланы жедел дамыту үшін инвестиция тартумен бірге кәсіпорындардың жұмыс істеуіне қажетті жағдайларды алдын ала дайындау маңызды. Индустриялық аймақтарда электр қуаты, су, газ және жол мәселелері шешілмесе, инвесторға ұсынылған жер телімінің өзі өндірісті бастауға жеткіліксіз. Сондықтан инженерлік инфрақұрылымды жоспарлау жобалардың нақты қажеттілігімен байланыстырылып, жауапты органдардың жұмысы бір арнаға түсірілуі керек. Бұл мемлекеттік ресурстарды тиімді пайдалануға және дайын инфрақұрылымның бос тұрып қалуына жол бермеуге көмектеседі.
Отырыстың қорытындысында Нұралхан Көшеров жауапты басқармалар мен мекеме басшыларына жобаларды іске асыруға кедергі келтіретін мәселелерді жан-жақты зерделеп, оларды шешу жолдарын нақтылауды тапсырды. Инженерлік желілерге қосылу мен келісу рәсімдерін жеделдету, әрбір мәселе бойынша ұсыныс әзірлеу және белгіленген мерзімде тиісті жұмыстарды орындау міндеттелді.
Түркістан облысында жаңа өндірістерді дамыту жөніндегі бастамалардың нәтижесі енді олардың қаншалықты сапалы іске асырылатынына байланысты. Биогаз кешені, күн электр станциясы, арнайы экономикалық аймақтағы өндірістер мен өнеркәсіптік кооперация орталығы әртүрлі бағытты қамтиды. Бірақ олардың бәріне ортақ талап бар: жоба нақты өндіріс қуатына айналып, жергілікті экономикамен байланыс орнатып, тұрақты жұмыс істеуі керек. Сонда ғана инвестиция өңірдің өнеркәсіптік әлеуетін арттыруға, отандық өндірісті нығайтуға және еліміздің берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыруға нақты үлес қоса алады.