Түркістанда өндірілген тауардың ендігі бағыты ішкі нарықпен ғана шектелмеуге тиіс. Өйткені өндіріс көлемі өскен сайын кәсіпкердің алдында жаңа сұрақ пайда болады: дайын өнімді қайда өткіземіз? Қазақстан нарығының сыйымдылығы белгілі бір шекке жеткен кезде сыртқы нарыққа шығу қажеттілігі туындайды. Ал экспортқа шығу үшін өнім өндірудің өзі жеткіліксіз. Оның сапасы, бағасы, қаптамасы, сертификаты, логистикасы және тұрақты жеткізілімі халықаралық талапқа сай болуы керек.
«MADE IN TURKISTAN: EXPORT 2026» өңірлік экспорттық кеңесінде дәл осы мәселелер ортаға салынды. Түркістан қаласында өткен жиынға мемлекеттік органдардың, даму институттарының, ұлттық компаниялардың, сауда алаңдарының өкілдері мен кәсіпкерлер қатысты.
Кеңестің күн тәртібі экспортты жай ғана көбейту емес, оның құрылымын өзгерту мәселесіне қарай ойысқанын көрсетті. Себебі шетелге қанша өнім шығарылғанынан бөлек, оның қандай өнім екені маңызды. Шикізаттың көлемін көбейту мен дайын тауардың экспортын ұлғайтудың экономикалық әсері бірдей емес.
Жиында Түркістан облысы әкімінің орынбасары Қанат Қайыпбек осы мәселеге тоқталды.
– Мемлекет басшысы отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруды, экспорт көлемін ұлғайтуды және қазақстандық тауарлардың жаңа сыртқы нарықтарға шығуын қамтамасыз етуді стратегиялық міндет ретінде айқындап отыр. Осы міндеттерді іске асыруда мемлекет пен бизнестің тиімді өзара іс-қимылы шешуші мәнге ие. Сондықтан Кеңестің жұмысы нақты мәселелерді талқылаумен шектелмей, оларды жүйелі түрде шешуге бағытталуы тиіс. Бүгінде Түркістан облысының экспорттық көрсеткіштері оң динамиканы көрсетіп отыр. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында облыстың сыртқы сауда айналымы 2,3 млрд АҚШ долларын құрап, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 36,2%-ға өсті. Экспорт көлемі 36,5%-ға артып, 1,2 млрд АҚШ долларына жетті. Соңғы үш жылда облыс экспорты 142%-ға өсіп, 1,8 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл – өңірдегі өндірістің кеңейіп, кәсіпкерлік белсенділіктің артып, сыртқы нарықтарға бағдарланған кәсіпорындар санының өсіп келе жатқанының нақты нәтижесі. Өнімдеріміздің экспорттық географиясы да кеңеюде. Түркістан кәсіпкерлері Қытай, Ресей, Орталық Азия елдерімен қатар, Түркия, Иран және Еуропа нарықтарына шығуда. Ендігі кезеңдегі негізгі міндет – экспорт көлемін ұлғайтумен қатар, оның құрылымын сапалық тұрғыдан өзгерту. Шикізат экспортын қысқартып, терең өңделген, жоғары қосылған құны бар өнімдердің үлесін арттыру қажет. Бізде қажетті өндірістік база, ауыл шаруашылығы ресурстары және экспорттық нарықтарға шығу тәжірибесі қалыптасқан. Мемлекеттік органдар, даму институттары және бизнес арасындағы үйлесімді жұмыс арқылы Түркістан облысының экспорттық әлеуетін одан әрі арттыруға толық мүмкіндік бар. Басты мақсатымыз – Түркістанда өндірілген өнімнің ішкі нарықтағы ғана емес, халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету. Осы бағыттағы жұмысты жүйелі түрде жалғастыруға шақырамын, – деді Қанат Қайыпбек.
Түркістанның экспорттық географиясының кеңеюі өңірдегі өндіріс құрылымының да өзгеріп келе жатқанын байқатады. Қазір шетелге уран, мақта және мақта талшығы, өсімдік майы, сусындар, балық өнімдері, тоңазытқыштар, трансформаторлық жабдықтар, жиһаз және басқа да тауарлар жөнелтіледі.
Ауыл шаруашылығы экспортының үлесі де айтарлықтай. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстаннан экспортталған сиыр етінің 80 пайызы, қой етінің 75 пайызы Түркістан облысының үлесіне тиесілі болған. Жеміс-көкөніс экспорты бойынша да өңір республикадағы негізгі жеткізушілердің бірі.
Бірақ бұл жерде бір мәселе бар. Ауыл шаруашылығы өнімін өндіру мен оны экспорттық тауарға айналдырудың арасында үлкен айырмашылық жатыр. Шетелдік нарық сапа тұрақтылығын, халықаралық стандарттарды, қаптаманы, сақтау мерзімін және жеткізу тәртібін талап етеді. Сондықтан экспорттық саясат өндіріс орнынан басталып, шетелдегі соңғы тұтынушыға дейін жалғасуы керек.
Кәсіпкер үшін осы жолдың әр буынында түрлі кедергі кездеседі. Сертификаттау керек, шетелдік сатып алушы табу қажет, келісімшарт жасалады, өнім сақтандырылады, көлік мәселесі шешіледі, шекарадан өткізу рәсімі ұйымдастырылады. Осы процестің бір жеріндегі кідіріс бүкіл экспорттық операцияға әсер етуі мүмкін.
«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы Басқарма мүшесі – Басқарма төрағасының орынбасары Аслан Калигазин де осыған назар аударды.
– Бүгінгі таңда отандық өндіруші үшін сапалы өнім шығару ғана жеткіліксіз. Өнімнің нарықтағы танымалдығы мен қолжетімділігін қамтамасыз ету, тұрақты жеткізілімді жолға қою, заманауи қаптама, тиімді логистика және сауда серіктестерінің талаптарына сәйкестік маңызды. Сондықтан біз өндірушіні ішкі нарықтағы өткізу арналарынан бастап тұрақты экспортқа дейін жеткізетін нақты әрі біртұтас маршрут қалыптастыруға басымдық береміз, – деді Аслан Калигазин.
Бұл пікір экспорттың бүгінгі табиғатын дәл сипаттайды. Бұрын кәсіпкердің негізгі мәселесі өндірісті қаржыландыру болса, қазір оған нарыққа шығу инфрақұрылымы да қажет. Сондықтан экспортты қолдау жүйесі де бірнеше бағытты қамтуға тиіс.
Осы мақсатта «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы мен Сауда және интеграция министрлігі бірлесіп, «Қазақстанда жасалған» брендімен отандық өнімді қолдау және ілгерілету жөніндегі кешенді бағдарлама жобасын әзірлеген. Оның ішінде ішкі нарыққа шығу, стандарттау, ұлттық брендті ілгерілету және экспортты қолдау бағыттары қарастырылған.
Мемлекеттік және даму институттарының міндеттері де осы жерде тоғысады. «ҚазСтандарт» өнімнің белгіленген талаптарға сәйкестігіне байланысты мәселелерге жауап берсе, QazTrade сыртқы нарықты зерттеп, экспорттық өнімдерді ілгерілетуге көмектеседі. «KazakhExport» экспорттық тәуекелдерді сақтандыру құралдарын ұсынады. Қазақстанның Даму Банкі ірі инвестициялық және экспорттық жобаларды қаржыландыруға қатысады.
Кеңесте осы құрылымдардың өкілдері өздерінің мүмкіндіктерін таныстырды. Түркістан облысының өнеркәсіп және индустриялық-инновациялық даму басқармасы, Қазақстанның Даму Банкі, «KazakhExport», QazTrade, QazIndustry және «ҚазСтандарт» тарапынан мамандар баяндама жасады.
Экспорттық нарыққа шығудың тағы бір жолы – электронды сауда. Бұрын кәсіпкер үшін шетелдік нарыққа шығу дегенде үлкен дистрибьютор немесе шетелдік серіктес іздеу бірінші орында тұрса, қазір маркетплейстердің мүмкіндігі де артып келеді.
Кеңес барысында Magnum E-commerce, «Скиф Трейд» ЖШС (SMALL) және Wildberries өкілдері өздерінің өткізу арналары мен талаптарын таныстырды. Бұл отандық тауар өндіруші үшін жаңа мүмкіндіктердің бірі. Өнімді өндіріп қана қоймай, оны тұтынушыға жеткізетін цифрлық арнаны пайдалану экспорттың жаңа форматын қалыптастыруы мүмкін.
Алайда экспортты тек интернет-дүкен арқылы шешу мүмкін емес. Ірі көлемдегі тауар үшін логистикалық инфрақұрылым шешуші рөл атқарады. Әсіресе Түркістан сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін көп өндіретін өңір үшін бұл мәселе өткір.
Кәсіпкерлер кеңес барысында шекарадағы рәсімдерді жеделдету, тез бұзылатын өнімдерді тасымалдайтын рефрижераторлық көліктерге басымдық беру, электронды кезекті жетілдіру, экспорттық тәуекелдерді сақтандыру және сыртқы нарықтарға шығуды қаржылық әрі сервистік қолдау мәселелерін көтерді.
Бұл ұсыныстардың ішінде логистика мәселесі ерекше орын алады. Жеміс-жидек пен көкөніс, ет пен басқа да тез бұзылатын өнімдер үшін уақыттың әр сағаты маңызды. Өнім шекарада бірнеше күн тұрып қалса, кәсіпкердің шығыны көбейіп қана қоймай, тауар сапасына да қауіп төнеді.
Сондықтан экспорттық саясаттың бір бөлігі өндірістік кәсіпорындардың қақпасынан тыс жерде шешіледі. Шекара бекеті, қойма, тоңазытқыш, көлік, теміржол, электронды рәсімдеу – мұның бәрі экспорттық тізбектің бөлшектері.
Осыған байланысты кеңес барысында Түркістан кәсіпорындарын экспортқа дайындаудың нақты алгоритмін қалыптастыру жөнінде ұсыныс айтылды. Мұндай алгоритм кәсіпкерге өнімді дайындаудан бастап сертификаттауға, қаржыландыруға, сақтандыруға, логистикаға және шетелдік сатып алушы табуға дейінгі жолды түсінікті етуге тиіс.
Түркістан үшін бұл мәселе маңызды. Себебі сыртқы нарыққа шығатын кәсіпорындар саны артқан сайын олардың бір-бірінен үйренуі, ортақ логистикалық шешімдерді пайдалануы және жаңа нарықтарды бірге игеру мүмкіндігі де кеңейеді.
Ал «Made in Turkistan» атауының салмағы да осында. Ол жай ғана көрме атауы немесе өңірлік бренд болып қалмауы керек. Оның мәні шетелдік сатып алушы Түркістан өнімін белгілі бір сапа, тұрақты жеткізілім және бәсекелі баға арқылы танитындай деңгейге жеткенде ашылады.
Бұл үшін экспорт көлемін өсірумен қатар оның құрылымын да өзгерту қажет. Терең өңделген өнім көбейген сайын сыртқы нарықтан түсетін қосылған құн артады. Өнімнің өңірде неғұрлым көп кезеңі орындалса, соғұрлым жұмыс орны, салық түсімі және өндірістік тәжірибе де ел ішінде қалады.
Сондықтан Түркістанның экспорттық саясатының келесі кезеңі «көбірек сату» емес, «сапалырақ және тұрақты экспорттау» қағидатына негізделуі тиіс.
Өңірдің сыртқы нарықтарға шығатын мүмкіндігі бар. Енді сол мүмкіндікті тұрақты жүйеге айналдыру керек. Өндірушіге нарық, нарыққа сапалы өнім, өнімге логистика, логистикаға нақты қолдау қажет.
«MADE IN TURKISTAN: EXPORT 2026» кеңесінің түйіні де осы. Түркістан өнімін шетелге шығару бір кәсіпкердің жеке мәселесі емес, өндіріс, сауда, қаржы, сақтандыру, стандарттау және көлік жүйелері бірігіп шешетін ортақ міндет.
Сонда экспорт статистикадағы цифр ғана болмайды. Оның артында жаңа кәсіпорын, жаңа келісімшарт, жаңа нарық және өңір экономикасында қалатын нақты қосылған құн тұрады.