Түркістан облысында жол инфрақұрылымын жаңғырту жұмыстары ауқымды сипат алғанымен, автомобиль жолдарының қауіпсіздігі тек асфальт төсеу немесе жаңа бағыттар салумен өлшенбейді. Жол бойындағы көпірлердің техникалық жағдайы, су өткізгіш құрылыстардың жарамдылығы және күрделі жөндеуді қажет ететін нысандардың уақытылы анықталуы да көлік қатынасының үздіксіздігіне тікелей әсер етеді. Әсіресе ауданаралық және республикалық маңызы бар бағыттар арқылы жолаушылармен бірге ауыл шаруашылығы өнімдері, өнеркәсіптік тауарлар мен транзиттік жүктер тасымалданатын өңір үшін бұл мәселенің маңызы зор.
Осыған байланысты Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров жауапты басқармалар мен мекеме басшыларының қатысуымен жиын өткізіп, автомобиль жолдарындағы көпірлердің техникалық жай-күйін тексеру, жөндеу жұмыстарын жүйелеу және қаржыландыру мәселелерін нақтылауды тапсырды. Жиында анықталған мәліметтерге қарағанда, өңірдегі 300-ден астам көпірге техникалық тексеру жүргізу қажет. Бұл – қолда бар жол инфрақұрылымын түгендеп қана қоймай, жөндеуді қажет ететін нысандарды нақты жағдайына қарай жіктеу керектігін көрсететін мәселе.
Облыстағы көпірлердің жалпы саны – 868. Оның 107-сі республикалық, 404-і облыстық, 357-сі аудандық маңызы бар автомобиль жолдарында орналасқан. Демек, олардың техникалық жағдайын бақылау бір ғана басқарманың міндеті емес. Республикалық жолдардағы нысандарға тиісті ұлттық оператор жауап берсе, облыстық және аудандық жолдардағы көпірлердің жағдайын жергілікті атқарушы органдар жүйелі бақылауға алуы керек. Осы міндеттердің нақты бөлінуі, тексеру қорытындыларының ортақ тәртіппен жинақталуы және жөндеу жұмыстарының бірізді жоспарлануы инфрақұрылымды күтіп ұстаудың тиімділігін арттырады.
Облыс әкімі жауапты басқармаларға әр көпірдің нақты жағдайын зерделеп, тексеру жұмыстарын кезең-кезеңімен ұйымдастыруды тапсырды. Сонымен бірге жөндеу кезектілігін, қажетті қаржы көлемін және іске асыру мерзімдерін айқындайтын ұсыныстар әзірлеу міндеттелді. Қаржыландыру мәселелерін шешу үшін салалық министрлікпен бірлесіп жұмыс жүргізу қажеттігі де атап өтілді. Мұндай тәсіл жөндеу жұмыстарына қаржы бөлуді нысанның нақты қажеттілігімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Өйткені көпірлердің барлығын бір мезгілде жөндеу мүмкін болмаған жағдайда, ең алдымен қозғалыс қауіпсіздігіне қатер төндіретін және көлік ағыны үшін маңызы жоғары нысандарды анықтау қажет.
Жиында облыстық жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының басшысы Қуат Жұматаев көпірлердің техникалық жағдайы, жөндеу және реконструкциялау жұмыстарының барысы туралы баяндады. Биыл өңірде 10 көпірді жөндеу және қайта жаңарту жұмыстары жүргізіліп жатыр. Бұл мақсатқа бюджеттен 1,8 млрд теңге қарастырылған. Жыл соңына дейін алты көпірді пайдалануға беру жоспарланған. Жұмыстың нәтижесі бөлінген қаржымен ғана емес, нысандардың белгіленген мерзімде сапалы аяқталуымен және кейінгі пайдалануға жарамдылығымен бағалануға тиіс.
Облыстық маңызы бар жолдардағы көпірлердің тіректерін нығайту, кіреберіс және шығаберіс бөліктерін бетондау, су өткізгіш құбырлардың өткізу қабілетін арттыру жұмыстарын «Оңтүстік жолдары» мемлекеттік коммуналдық кәсіпорны атқаруда. Бұл жұмыстардың әрқайсысы жол құрылысының қалыпты қызмет етуіне ықпал етеді. Мәселен, көпір тіректерінің беріктігіне қоса, оған жалғасатын жол бөліктерінің жағдайы да маңызды. Ал су өткізгіш құбырлардың өткізу қабілеті жеткіліксіз болған жағдайда, жауын-шашын немесе су ағыны жол төсеміне зиян келтіріп, оның тез бұзылуына әкелуі мүмкін. Сондықтан көпірлерді жөндеу кезінде олардың айналасындағы инженерлік құрылымдарды да кешенді бағалау қажет.
Республикалық маңызы бар автомобиль жолдарындағы жұмыстарды «ҚазАвтоЖол» ұлттық компаниясының Түркістан облыстық филиалы жүргізіп жатыр. Қазіргі таңда А-15 автомобиль жолының екінші шақырымындағы көпір күрделі жөндеуден өтуде. Нысанды жыл соңына дейін пайдалануға беру жоспарланған. Бұдан бөлек, аудан және қала әкімдіктері үш нысанда тиісті жұмыстар атқаруда. Мұндай жобалардың уақытылы аяқталуы жол қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етумен қатар, жөндеу кезінде туындайтын уақытша шектеулердің мерзімін қысқартуға да мүмкіндік береді.
Дегенмен өңірдегі негізгі міндеттің бірі – жөндеуді қажет ететін барлық көпірді анықтап, олардың жағдайына қарай қаржыландырудың нақты жоспарын жасау. Бірінші кезекте жөндеуді қажет ететін 10 көпір бойынша жобалау-сметалық құжаттамалар әзірленіп, мердігер ұйымдар анықталған. Бұл нысандардың жалпы жобалық құны 7,8 млрд теңгені құрайды. Екінші кезектегі жеті көпірді жөндеудің жобалық құны шамамен 4,2 млрд теңге. Осы сандардың өзі көпір инфрақұрылымын қалпына келтіру үшін едәуір қаражат қажет екенін көрсетеді. Сондықтан бюджет мүмкіндігін, техникалық тәуекелдерді және көлік қозғалысының қарқындылығын ескеріп, жөндеу кезеңдерін дұрыс белгілеу маңызды.
Бұл мәселені Түркістан облысында жүзеге асырылып жатқан көлік-логистикалық жобалардан бөлек қарастыруға болмайды. Өңірдің географиялық орналасуы оны Қазақстанның оңтүстігіндегі маңызды көлік дәліздерінің біріне айналдырады. Облыс аумағы арқылы республикалық маңызы бар жолдар, халықаралық бағыттар және теміржол желілері өтеді. «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі мен Шымкент, Түркістан, Сарыағаш бағыттарын байланыстыратын жолдар жолаушылар мен жүк тасымалында маңызды орын алады. Мұндай бағыттардағы жол инфрақұрылымының кез келген әлсіз тұсы тасымалдың жылдамдығына, шығындарына және қауіпсіздігіне әсер етуі мүмкін.
2026 жылы облыста автомобиль жолдары саласын дамытуға бюджеттен 35,5 млрд теңге бөлініп, жалпы 224 нысанда 1 138,1 шақырым жолға құрылыс және жөндеу жұмыстарын жүргізу қарастырылған. Жыл қорытындысында 103 нысан бойынша 445,2 шақырым жолды пайдалануға беру жоспарланған. Аудандық маңызы бар жолдардағы 18 нысанда 119 шақырымға құрылыс, күрделі және орташа жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Сонымен қатар елді мекендердің көшелерін жаңғырту мақсатында 184 нысанға кіретін 454 көшеде жалпы 776,5 шақырым жол жөнделіп жатыр. Жыл соңына дейін оның бір бөлігін пайдалануға беру көзделген. Жоспарланған жұмыстардың нәтижесінде жергілікті маңызы бар автомобиль жолдарының жақсы және қанағаттанарлық жағдайдағы үлесін 96 пайызға жеткізу межеленген.
Жол желісін жаңарту мен көпірлерді қалпына келтіру бірін-бірі толықтыратын жұмыстар болуы керек. Жаңа немесе жөнделген жолдың тиімділігі оның бойындағы көпірлер мен басқа да инженерлік құрылыстар сенімді болғанда ғана толық көрінеді. Сондықтан жол жөндеу жобаларын жоспарлау кезінде көпірлердің жағдайын да қатар ескерген жөн. Бұл әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдері тасымалданатын, аудан орталықтарын облыс орталығымен байланыстыратын және халықаралық транзитке қызмет ететін бағыттар үшін маңызды.
Өңірдің көлік-логистикалық әлеуетін арттыруға бағытталған ірі жобалардың бірі – Сарыағаш қаласының айналма жолы. Оның құрылысы халықаралық транзитті дамытуға, қала ішіндегі көлік жүктемесін азайтуға және Өзбекстанмен шекараға қарай қатынайтын көліктердің қозғалысын жеңілдетуге бағытталған. Жоба жолаушылар мен жүк тасымалының қауіпсіздігі мен қолайлылығын арттыруға мүмкіндік береді. Ал «Дарбаза–Мақтаарал» теміржол желісінің құрылысы облыстың көлік жүйесін кеңейтіп, Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы жүк тасымалының қосымша бағытын қалыптастыруға арналған. Ұзындығы 152 шақырым болатын теміржол желісі Сарыағаш стансасына түсетін жүктемені азайтып, экспорттық тасымал мүмкіндігін кеңейтуге ықпал етуі тиіс.
Осы жобалар аясында көлік ағынының өзгеруі жол инфрақұрылымына қойылатын талаптарды да күшейтеді. Жүк тасымалы артқан сайын көпірлердің көтергіш қабілетін, тіректерінің жағдайын және жол төсемінің төзімділігін бақылау өзекті бола түседі. Сондықтан техникалық тексеру бір реттік науқанмен шектелмей, тұрақты мониторинг жүйесіне айналуы қажет. Әр нысан бойынша тексеру нәтижелері, анықталған ақаулар, жөндеу мерзімі және бөлінген қаражат туралы мәліметтер жүйеленсе, қаржының тиімді жұмсалуын бақылау да жеңілдейді.
Облыс әкімінің жауапты мекемелерге берген тапсырмаларының түпкі мәні – көпірлерді жөндеу жұмысын жекелеген нысандармен шектемей, тұтас жол инфрақұрылымын басқарудың жүйелі тетігіне көшіру. Алдағы уақытта техникалық тексеру қорытындыларына сүйене отырып, жөндеу кезектілігін анықтау, жобалау-сметалық құжаттамасы дайын нысандарды қаржыландыру және жұмыстардың сапасын бақылау міндеттері қатар атқарылуы керек. Бюджет қаражатының тиімді пайдаланылуы мен құрылыс сапасы да осы талаптармен тікелей байланысты.
Түркістан облысы үшін көлік-логистикалық әлеуетті дамыту жаңа жолдар салумен ғана аяқталмайды. Қолданыстағы инфрақұрылымның сенімділігін сақтау, көпірлердің техникалық жағдайын уақытылы бағалау және ақауларды асқындырмай жою да маңызды. Себебі қауіпсіз әрі үздіксіз жол қатынасы тұрғындардың күнделікті қозғалысына ғана емес, өңірдегі саудаға, ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізуге, кәсіпорындардың жүк тасымалына және халықаралық транзиттің тиімділігіне әсер етеді. Сондықтан көпірлерді түгендеу мен жөндеу жұмыстарын кезең-кезеңімен жүйелеу облыстың көлік жүйесін ұзақ мерзімге тұрақты дамытуға бағытталған қажетті шаралардың бірі болып отыр.