Қазақстанның жаңа өнеркәсіптік саясаты өндіріс көлемін ұлғайтумен ғана шектелмейді. Оның негізгі міндеті – шикізатты ел ішінде өңдеу, дайын өнім шығару, отандық кәсіпорындардың технологиялық мүмкіндігін арттыру және импортқа тәуелділікті азайту. Осы тұрғыдан алғанда, Түркістан облысының Қытаймен инвестициялық байланысын дамытуы өңір экономикасын әртараптандыруға, жаңа өндіріс орындарын ашуға және еліміздің берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыруға бағытталған маңызды қадамдардың бірі.
Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров Қытай Халық Республикасының Алматы қаласындағы Бас консулы Су Фанцюмен кездесіп, сауда-экономикалық және инвестициялық ынтымақтастықты кеңейту, өңіраралық байланыстарды нығайту және бірлескен өндірістік жобаларды іске асыру мәселелерін талқылады. Кездесудің күн тәртібінде ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу, заманауи технологияларды енгізу, логистиканы дамыту және экспорттық мүмкіндіктерді арттыру бағыттары қамтылды.
Қытай Қазақстанның негізгі сауда-экономикалық әріптестерінің бірі саналады. Ал Түркістан облысы үшін бұл елмен байланыс орнатудың маңызы өңірдің табиғи және өндірістік ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Облыста мақта, көкөніс, жеміс-жидек және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріледі. Алайда аграрлық әлеуеттің экономикалық қайтарымы тек өнім көлемімен өлшенбейді. Шикізатты бастапқы күйінде сатудан гөрі оны өңдеп, дайын тауарға айналдыру арқылы қосылған құнды арттыруға болады. Бұл бағытта технологиясы қалыптасқан, өндірістік тәжірибесі бар және ірі нарықтарға шығу мүмкіндігі мол шетелдік серіктестермен жұмыс істеу маңызды.
– Мемлекет басшыларының бастамалары мен өзара сенімге негізделген саяси диалог Қазақстан мен Қытай арасындағы жан-жақты стратегиялық серіктестікті нығайтуға, екіжақты ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге және бірлескен жобаларды жүзеге асыруға тың серпін беруде. Мемлекет басшысы атап өткендей, Қазақстан мен Қытай қарым-қатынасының жаңа «алтын отыз жылдығына» қадам басты. Екі ел арасындағы жоғары деңгейдегі саяси сенім мен стратегиялық серіктестік сауда-экономикалық және инвестициялық ынтымақтастықты кеңейтуге берік негіз қалайды. Түркістан облысы да осы мүмкіндіктерді тиімді пайдаланып, қытайлық әріптестермен өзара тиімді ынтымақтастықты кеңейтуге басымдық береді. Түркістан облысы мен Қытайдың бірқатар провинциялары арасындағы ынтымақтастық соңғы жылдары қарқын алып келеді. Бүгінде Түркістан облысында қытайлық инвесторлардың қатысуымен бірнеше ірі жоба жүзеге асырылып жатыр. Алдағы уақытта да жаңа жобаларды жүзеге асырып, әріптестік орнатуға дайынбыз, – деді Нұралхан Көшеров.
Облыс әкімдігінің мәліметінше, бүгінде өңірде Қытай капиталының қатысуымен жалпы құны 548,9 млрд теңгені құрайтын инвестициялық жобалар жүзеге асырылуда. Бұл қаржының экономикалық тиімділігі жобалардың іске қосылуымен, өндіріс қуаттарының қалыптасуымен, тұрақты жұмыс орындарының ашылуымен және жергілікті кәсіпорындармен өндірістік байланыстардың нығаюымен бағалануға тиіс. Инвестицияның нәтижесі тек салынған қаражатпен емес, оның өңірде қалдыратын ұзақ мерзімді экономикалық әсерімен айқындалады.
Түркістан облысында индустриялық-инновациялық дамуды жеделдетуге қажетті алғышарттар бар. 2026–2029 жылдарға арналған өңірлік инвестициялық жобалар пулына жалпы құны 2,8 трлн теңгені құрайтын 122 жоба енгізілген. Оларды іске асыру нәтижесінде 17 820 жаңа жұмыс орнын ашу жоспарланып отыр. Биыл 336,5 млрд теңгеге бағаланған 51 жобаны жүзеге асыру және 5 466 жұмыс орнын құру көзделген. Мұндай жобалар портфелінің өңір үшін маңызы – экономиканы тек сауда мен ауыл шаруашылығына сүйеніп қалдырмай, өндірістік бағыттарды көбейтуге мүмкіндік беруінде.
Дегенмен жаңа өнеркәсіптік саясаттың басты өлшемі жобалардың саны немесе инвестицияның жиынтық көлемі ғана болмауы керек. Негізгі мәселе – қандай өнім өндірілетіні, оның қанша бөлігі Қазақстанда жасалатыны және отандық кәсіпорындардың өндірістік тізбекке қаншалықты қатысатыны. Егер зауыт шетелден дайын құрамдастар әкеліп, тек соңғы құрастыру жұмыстарын атқарса, оның жергілікті экономикаға беретін пайдасы шикізатты өңдеп, аралық және дайын өнім шығаратын кәсіпорынмен бірдей болмайды. Сондықтан инвестициялық жобаларды іріктегенде жергілікті шикізатты пайдалану, қазақстандық жеткізушілерді тарту, технология трансфері және мамандар даярлау мәселелері қатар қарастырылуы қажет.
Елішілік құндылық үлесін арттыру – өнеркәсіптік дербестікті нығайтудың негізгі тетіктерінің бірі. Ол өнімнің құрамындағы жергілікті шикізатпен ғана шектелмейді. Қазақстандық кәсіпорындардың бөлшектер, материалдар, қаптама, жабдыққа қажетті құрамдастар шығаруына, жөндеу және сервистік қызмет көрсетуіне де жол ашуы тиіс. Мұндай өндірістік байланыстар қалыптасқанда, ірі зауыттың айналасында шағын және орта бизнес дамып, жаңа кәсіпорындарға тұрақты тапсырыс пайда болады. Бұл импортқа тәуелділікті төмендетіп қана қоймай, ішкі нарықтағы өндірістік мүмкіндікті күшейтеді.
Түркістан облысы үшін осындай бағыттардың бірі – мақта және тоқыма өнеркәсібі. Өңірде мақта өсіру дәстүрі қалыптасқанымен, оның экономикалық тиімділігін арттыру үшін шикізатты терең өңдеуге басымдық беру қажет. Мақтаны тек талшық ретінде өткізумен шектелмей, жіп, мата және дайын тоқыма бұйымдарын шығару өндірістік тізбектің бірнеше буынын өңір ішінде қалыптастырады. Бұл ретте заманауи жабдықтарды енгізу, суды және энергияны үнемдеу, өнім сапасын халықаралық талаптарға сәйкестендіру маңызды. Қытайлық серіктестермен бірлескен жобалар осы технологиялық міндеттерді шешуге мүмкіндік бере алады.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу де инвестициялық ынтымақтастықтың басым бағыттарының қатарында. Көкөніс пен жеміс-жидекті сұрыптау, сақтау, мұздату, кептіру, консервілеу және қаптау қуаттарын дамыту өнімнің ысырабын азайтып, оны жыл бойы өткізуге жағдай жасайды. Ал дайын өнімді стандарттау мен сертификаттау экспорттық нарықтарға шығуды жеңілдетеді. Мұндай кәсіпорындар фермерлерге де тиімді: олар өнімді тек маусым кезінде өткізуге тәуелді болмай, тұрақты сатып алушылармен ұзақ мерзімді келісімшарт жасауға мүмкіндік алады.
Өңірдің индустриялық-инновациялық дамуы үшін өндірістік инфрақұрылымның дайындығы да шешуші рөл атқарады. Индустриялық аймақтар мен арнайы экономикалық аймақтар инвесторға жер телімін ұсынумен ғана шектелмеуі керек. Өндіріс орындарына қажетті электр қуаты, газ, су, кәріз жүйесі, жол және логистикалық инфрақұрылым уақтылы қамтамасыз етілгенде ғана жобалар жоспарланған мерзімде іске қосылады. Сонымен бірге цифрлық басқару жүйелері, автоматтандыру және энергия тиімді технологиялар өндірістің өзіндік құнын төмендетіп, өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
Түркістан облысының Қытаймен байланысы институционалдық деңгейде де дамып келеді. Өңір Хубэй, Шэньси, Хэйлунцзян, Хэнань және Гуйчжоу провинцияларымен, сондай-ақ Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының Баянгол-Моңғол автономиялық округімен бауырластық қатынастар орнату туралы келісімдер жасаған. Бұл байланыстардың нақты экономикалық мазмұны бірлескен кәсіпорындар құру, технология алмасу, тауар жеткізу және инвестициялық жобаларды іске асыру арқылы көрінуі тиіс.
Кездесуде Қытай тарапы Түркістан облысының даму қарқынын жоғары бағалап, әріптестікті нығайтуға дайын екенін білдірді. Әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу, логистика және «жасыл экономика» салаларында бірлескен жобаларды жүзеге асыру мүмкіндіктері талқыланды. Бұл бағыттар өңір үшін өзара байланысты міндеттерді шешуге жол ашады: ауыл шаруашылығы өнімдерінің қосылған құнын арттыру, тауарларды сақтау мен тасымалдау шығындарын қысқарту және өндірістің ресурстық тиімділігін жақсарту.
Қазақстанның берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыру міндеті өңірлерде тұрақты өндіріс орындарын ашумен, отандық кәсіпорындардың технологиялық әлеуетін күшейтумен және ішкі нарықты сапалы өніммен қамтамасыз етумен тығыз байланысты. Түркістан облысында осы мақсатқа жету үшін шетелдік капиталды тартумен қатар, жергілікті кәсіпкерлерді өндірістік тізбектерге қосу, кәсіби кадрлар даярлау, ғылыми-техникалық шешімдерді енгізу және қазақстандық өнімнің экспортын ұлғайту қажет.
Қытай инвестициясының өңір экономикасына беретін нақты пайдасы да осы өлшемдермен бағаланбақ. Жаңа кәсіпорындар шикізатты терең өңдеп, жергілікті жеткізушілерге тапсырыс беріп, тұрақты жұмыс орындарын ашып, бәсекеге қабілетті өнім шығарса, инвестиция өнеркәсіптік дамудың ұзақ мерзімді құралына айналады. Ал Түркістан облысы үшін басты міндет – қолда бар аграрлық және географиялық артықшылықтарды өңдеу өнеркәсібінің қуатына айналдырып, экономиканың жаңа өндірістік негізін қалыптастыру.