Түркістан облысының алдында тұрған ең күрделі міндеттердің бірі – республикалық бюджетке тәуелділікті кезең-кезеңімен азайтып, өңірдің өзіндік кірісін арттыру. Бұл мәселе соңғы бірнеше жылда жиі көтерілгенімен, бүгінде ол нақты экономикалық саясаттың өзегіне айналып отыр. Өйткені кез келген өңірдің қаржылық тұрақтылығы өндірістің дамуымен, кәсіпкерліктің кеңеюімен, жаңа жұмыс орындарының ашылуымен және салық түсімдерінің ұлғаюымен тікелей байланысты.
Осы мақсаттағы жұмыстар Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен кезекті Инвестициялық штаб отырысында тағы да жан-жақты сараланды. Жиында тек инвестиция көлемі емес, оның өңір экономикасына беретін нақты тиімділігі, жаңа өндірістердің іске қосылу мерзімі, жобалардың орындалу қарқыны және алдағы жылдарға жоспарланған бастамалар қаралды.
Соңғы жылдары Түркістан облысы елімізде инвестиция тарту бойынша белсенді өңірлердің қатарына қосылды. Бірінен соң бірі жаңа өндіріс орындары іске қосылып, ондаған инвестициялық жоба жүзеге асырылуда. Алайда облыс басшылығы ендігі жерде тек қаржы тартумен шектелуге болмайтынын айтып отыр. Ең басты міндет – инвестицияның нақты нәтижесін көру. Яғни кәсіпорын іске қосылып, тұрақты жұмыс орны ашылып, бюджетке салық түсуі тиіс.
Президент жариялаған Жаңа өнеркәсіптік саясаттың негізгі бағыты да осыған саяды. Мемлекет бүгінде шикізат экспортынан дайын өнім өндіруге көшуді, өңдеуші өнеркәсіпті жедел дамытуды, жоғары технологиялық кәсіпорындардың санын көбейтуді, импортқа тәуелділікті төмендетуді көздеп отыр. Бұл бағыт еліміздің берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастырудың маңызды тетігі ретінде қарастырылады.
Түркістан облысында бұл саясат ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу, өндірістік парктерді дамыту, жаңа индустриялық алаңдар ашу және оқшаулау үлесі жоғары өндірістерді көбейту арқылы жүзеге асырылуда. Облыстың аграрлық әлеуеті зор болғанымен, ұзақ жылдар бойы өнімнің басым бөлігі шикізат күйінде сатылып келді. Мұндай тәсіл қосылған құнның басқа өңірлерде немесе басқа мемлекеттерде қалыптасуына алып келеді. Сондықтан бүгінде басты назар дайын өнім өндіруге аударылып отыр.
Инвестициялық штабтың отырысында сөз сөйлеген облыс әкімі Нұралхан Көшеров осы мәселеге ерекше тоқталды.
«Мемлекет басшысының тапсырмасымен осы уақытқа дейін инвестиция тарту бағытында жұмыстар жүргізілді. Бірақ мұнымен тоқтамай, керісінше, жұмыс қарқынын арттыруымыз керек. Өкінішке қарай, кейбір аудан, қала әкімдіктерінде жұмыс өз деңгейінде емес. Әр басшының өзіндік жұмыс жоспары, бағдарламасы болады. Менің басты бағытым – өндіріс орындарын ашу, жұмыс орындарын көбейту, терең өңдеу саласын дамыту және облысымызды дотациялық аймақтар қатарынан шығару. Әрине, бұл бір күнде, бес жылда шешілетін нәрсе емес. Бірақ жүйелі жұмысты жалғастыру қажет. Мысалы 2023 жылы облыстың өзіндік пайызы 10 пайыздан асатын болса, қазіргі таңда 20 пайызға жетіп отыр. 10 жылда Түркістан облысын өзін-өзі толық қамтитын өңірге айналдыруға толық мүмкіндігіміз бар. Біз облыс экономикасын көтеру үшін терең өңдеуге басымдық беруіміз керек. Әр ауданның мүмкіндігі сараланып, сараптама нәтижелері сіздерге жіберілді. Сол бағытта нақты жоспар жасап, бір ай көлемінде ұсыныңыздар. Өндірістік парктерді дамытып, жаңа кәсіпорын ашу бағытындағы жұмысты күшейтіңіздер. Халыққа керегі де – осы», – деді облыс әкімі.
Бұл мәлімдемеде өңірдің алдағы он жылдық даму бағдары айқын көрінеді. Әкім алғаш рет дотациялық тәуелділіктен шығуды ұзақ мерзімді стратегиялық міндет ретінде нақты атады. Оның айтуынша, бүгінгі нәтиже жаман емес. Егер 2023 жылы облыстың өзіндік кірісі жалпы бюджеттің 10 пайызынан сәл ғана асса, қазір бұл көрсеткіш 20 пайызға дейін көтерілген. Демек, облыс біртіндеп өз экономикасының әлеуетін арттыра бастаған.
Дегенмен бұл межемен тоқтап қалуға болмайды. Себебі Түркістан – халқы ең көп өңірлердің бірі. Жыл сайын еңбек нарығына ондаған мың жас шығады. Сондықтан жаңа өндірістердің ашылуы мұнда әлеуметтік тұрақтылықтың да басты кепілі саналады.
Жиында нақты инвестициялық жобалардың орындалу барысы да қаралды. Соның ішінде Сайрам ауданындағы «Қайып ата» компаниялар тобы жүзеге асырып жатқан кешенді инвестициялық бағдарламаларға ерекше назар аударылды. Бұл жобалардың ерекшелігі – ауыл шаруашылығы өнімдерін толық цикл бойынша өңдеуге бағытталғандығында.
Мәселен, етті терең өңдеу комбинаты іске қосылған жағдайда өңірде тек мал союмен шектелмей, дайын ет өнімдері, жартылай фабрикаттар, экспортқа арналған өнімдер шығаруға мүмкіндік туады. Сол сияқты түйіршіктелген құрама жем өндіретін зауыт мал шаруашылығының өзіндік құнын төмендетуге ықпал етеді. Ал ауыл шаруашылығы техникаларын шығаратын өндіріс импорттық жабдықтарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.
Бұдан бөлек, сүрлем қоймалары мен астық сақтау кешендерінің құрылысы өнімнің ысырап болуын азайтып, логистикалық шығындарды қысқартады. Мал биржасын құру бастамасы ауыл шаруашылығы өнімдерінің саудасын өркениетті деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.
Арыс қаласында жоспарланған 35 мың басқа арналған бордақылау кешені де облыстың агроөнеркәсіптік кешеніндегі ең ірі жобалардың бірі болмақ. Ол жаңбырлатып суару технологиясы арқылы өндірілетін мал азығымен қамтамасыз етіледі. Бұл өз кезегінде су ресурстарын үнемдеуге әрі өнімділікті арттыруға ықпал етеді.
Жалпы бүгінде инвестиция тартудың негізгі мақсаты – кәсіпорын санын көбейту ғана емес. Ең бастысы – қосылған құны жоғары өнім шығару. Экономистердің пікірінше, дәл осындай кәсіпорындар ғана өңірдің өзіндік кірісін арттырып, дотациялық тәуелділікті азайта алады.
Инвестициялық штаб отырысында қаралған жобалардың дені ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеуге бағытталғаны кездейсоқ емес. Түркістан облысы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру көлемі жағынан республикадағы жетекші өңірлердің бірі болғанымен, ұзақ уақыт бойы өнімнің едәуір бөлігі бастапқы күйінде сатылып келді. Соның салдарынан негізгі табыс өңдеу кәсіпорындары орналасқан басқа аймақтарға немесе шетелдік компанияларға кетіп отырды. Қазір бұл тәсіл біртіндеп өзгеріп келеді. Облыс басшылығы өндірістің барлық тізбегін өңірдің өзінде қалыптастыруды көздейді. Бұл жаңа жұмыс орындарын көбейтіп қана қоймай, бюджетке түсетін салық көлемін ұлғайтып, жергілікті кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
Осы тұрғыдан алғанда Түлкібас ауданында салынып жатқан «Майлыкент Ферм» тауарлы сүт фермасының маңызы зор. Қазіргі заманғы технологиялармен жабдықталатын кешен тек шикі сүт өндірумен шектелмейді. Ол өңірдегі қайта өңдеу кәсіпорындарын тұрақты шикізатпен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде сүт өнімдерінің өзіндік құнын төмендетіп, ішкі нарықтағы импорт үлесін қысқартуға ықпал етеді.
Жетісай ауданында жүзеге асырылып жатқан «Агросүт» сүт өңдеу зауыты да осы өндірістік тізбектің маңызды буыны саналады. Кәсіпорын толық қуатына шыққанда жергілікті шаруалардың өнімін қабылдап, одан түрлі сүт өнімдерін шығаруға мүмкіндік алады. Мұндай жобалар ауыл тұрғындарының табысын арттырумен қатар, ауыл шаруашылығы кооперациясының дамуына да серпін береді.
Қазығұрт ауданындағы «Қарқын-2030» серіктестігінің бес мың басқа арналған бордақылау алаңы да өңірдің ет өндірісін ұлғайтуға бағытталған. Бұл кешен іске қосылғаннан кейін мал бордақылаудың өнеркәсіптік үлгісі қалыптасып, ет өнімдерінің көлемі мен сапасы артады деп күтілуде.
Ал Түлкібас ауданында бой көтеріп жатқан тік интеграцияланған бройлер құс фабрикасы өңірдегі құс шаруашылығын жаңа деңгейге шығаруы тиіс. Мұндай өндірістің ерекшелігі – жем өндіруден бастап құсты өсіру, өңдеу, буып-түю және дайын өнім шығаруға дейінгі барлық кезеңнің бір кәсіпорын аясында ұйымдастырылуында. Бұл өндіріс шығынын азайтып, өнім сапасын тұрақты бақылауға мүмкіндік береді.
Инвестициялық штабта Мақтаарал және Келес аудандарының әкімдері де алдағы жылға жоспарланған инвестициялық жобалар жөнінде есеп берді. Бұл аудандардың экономикалық әлеуеті ең алдымен ауыл шаруашылығымен байланысты болғанымен, ендігі мақсат – сол өнімдерді терең өңдейтін өндірістерді көбейту. Әсіресе шетелдік инвесторларды тарту арқылы жаңа технологияларды енгізу, экспортқа бағдарланған кәсіпорындар ашу мәселесіне басымдық беріліп отыр.
Соңғы жылдары Түркістан облысында өндірістік парктерді дамыту жұмыстары қарқын алды. Мұндай өндірістік алаңдардың артықшылығы – кәсіпкерлерге дайын инженерлік инфрақұрылым ұсынылады. Электр энергиясы, табиғи газ, ауыз су, автомобиль жолдары мен байланыс желілері алдын ала жүргізілгендіктен, инвесторлар уақытын инфрақұрылым салуға емес, өндірісті іске қосуға жұмсайды. Нәтижесінде жобалардың жүзеге асу мерзімі қысқарып, кәсіпорындар тезірек өнім шығара бастайды.
Президент жариялаған Жаңа өнеркәсіптік саясаттың негізгі бағыттарының бірі – өңдеуші өнеркәсіпті жедел дамыту. Бұл міндет Түркістан облысында да нақты жобалар арқылы орындалып келеді. Өңдеуші сектордың үлесі артқан сайын өңір экономикасының тұрақтылығы күшейеді. Себебі шикізат бағасының әлемдік нарықтағы құбылуы мұндай жағдайда экономикаға бұрынғыдай қатты әсер ете бермейді.
Жаңа өнеркәсіптік саясаттың тағы бір маңызды бағыты – оқшаулау үлесі жоғары өндірістерді қалыптастыру. Яғни кәсіпорындарда қолданылатын құрал-жабдықтардың, қосалқы бөлшектердің, шикізаттың мүмкіндігінше ел ішінде өндірілуіне жағдай жасау. Мұндай тәсіл сыртқы жеткізілімдерге тәуелділікті азайтып, ұлттық өнеркәсіптің тұрақтылығын арттырады. Түркістан облысында ауыл шаруашылығы техникасын шығару, құрылыс материалдарын өндіру, тамақ өнеркәсібін дамыту бағытындағы жобалар осы міндетке сәйкес келеді.
Индустриялық-инновациялық даму өндіріс көлемінің артуымен ғана өлшенбейді. Ол жаңа технологияларды енгізу, цифрландыру, еңбек өнімділігін арттыру, энергияны үнемдеу және экологиялық талаптарды сақтау арқылы бағаланады. Сондықтан өңірде қолға алынған жаңа кәсіпорындардың басым бөлігі халықаралық стандарттарға сай заманауи технологиялармен жабдықталуда.
Экономикалық өсім халықтың тұрмыс сапасына тікелей әсер етуі тиіс. Осыған байланысты облыста тұрғын үй құрылысы да қарқынды жүргізілуде. Жаңа тұрғын үй кешендерімен бірге инженерлік желілер, мектептер, балабақшалар, денсаулық сақтау нысандары салынуда. Бұл жаңа өндірістерге жұмысқа келетін азаматтар үшін қолайлы әлеуметтік орта қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Көлік-логистика саласын дамыту да инвестициялық саясаттың маңызды бөлігі болып отыр. Түркістан облысы халықаралық көлік дәліздерінің торабында орналасқан. Сондықтан өндірілген өнімді ішкі және сыртқы нарыққа жылдам жеткізу үшін автомобиль жолдарын жаңарту, теміржол инфрақұрылымын жетілдіру, қойма және логистикалық орталықтар желісін кеңейту бағытындағы жұмыстар жалғасуда. Өнімнің нарыққа тез әрі аз шығынмен жетуі кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыратын негізгі факторлардың бірі.
Инвестициялық штаб отырысын қорытындылаған облыс әкімі жауапты басқармалар мен аудан, қала әкімдеріне барлық жобаны жеке бақылауда ұстауды тапсырды. Әрбір инвестордың мәселесі уақытылы шешіліп, құжат рәсімдеу мерзімі қысқартылуы, инженерлік инфрақұрылым белгіленген уақытта жеткізілуі тиіс екені атап өтілді. Сонымен қатар өндіріс орындарының белгіленген мерзімде іске қосылып, жаңа жұмыс орындарының құрылуы қатаң бақылауда болатыны ескертілді.
Түркістан облысы бүгінде инвестиция көлемімен ғана емес, экономиканың сапалық құрылымын өзгертетін жобаларға басымдық бере бастады. Бұл бағыттағы жұмыстың нәтижесі бір немесе екі жылдың ішінде толық көрінбеуі мүмкін. Алайда өңдеуші өнеркәсіптің үлесін арттыру, өндірістік парктерді дамыту, жоғары технологиялы кәсіпорындарды көбейту, экспортқа бағытталған өндірістерді қолдау және жергілікті шикізатты терең өңдеу арқылы өңірдің қаржылық мүмкіндігі кезең-кезеңімен күшейе түседі. Облыс басшылығы алдына қойған басты мақсат та осы – тұрақты өндірісі бар, салық базасы кеңейген, жұмыс орындары көбейген және республикалық бюджетке тәуелділігі жылдан-жылға азаятын қуатты өңір қалыптастыру.