Мал шаруашылығы дамыған өңір үшін ең маңызды мәселе тек ет пен сүт өндірумен шектелмейді. Өндірістің экономикалық тиімділігі малдан алынатын негізгі өніммен қатар, қосалқы шикізатты қаншалықты толық пайдалануға байланысты. Сүйек, қан және басқа да қалдықтар дұрыс ұйымдастырылған өндіріс жүйесінде шығын емес, жаңа өнім шығаруға болатын шикізатқа айналады. Ордабасы ауданында іске қосылғалы отырған жаңа зауыттың ерекшелігі де – осы бағытқа негізделуінде.
Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров Темірлан елді мекенінде салынып жатқан «Huating Biotechnology Co., LTD» компаниясының май және желатин компоненттерін өндіретін кәсіпорнының құрылыс барысымен танысты. Жалпы инвестициялық құны 9 миллиард теңгені құрайтын жоба мал шаруашылығынан шығатын сүйектерді терең өңдеуге бағытталған.
Кәсіпорынның негізгі өндірістік бағыты – мал сүйектерінен май және желатин компоненттерін алу. Қазіргі таңда мұндай шикізаттың белгілі бір бөлігі толық экономикалық айналымға тартылмайды немесе төмен деңгейде ғана пайдаланылады. Ал терең өңдеу технологиясы сүйекті өндірістік шикізат ретінде қайта пайдалануға мүмкіндік береді.
Жобаның бірінші кезеңіне 2,5 миллиард теңге инвестиция салынған. Бұл кезеңді биылғы қыркүйек айында іске қосу жоспарланып отыр. Алғашқы кезеңде 30 адам жұмыспен қамтылады. Зауыт жылына 5 мың тонна май және желатин компоненттерін өндіруді көздейді. Жоба толық қуатына шыққан жағдайда кәсіпорында 100 жаңа жұмыс орны ашылмақ.
Қазіргі уақытта зауыттың негізгі құрылыс-монтаж жұмыстары аяқталған. Өндірістік технологиялық жабдықтар орнатылып, кәсіпорынды пайдалануға берудің алдындағы іске қосу-баптау жұмыстары жүргізілуде. Бұл кезең өндіріс үшін шешуші саналады. Себебі зауыттың нақты қуаты мен технологиялық желілердің тиімділігі жабдықтарды сынақтан өткізу барысында анықталады.
Кәсіпорынның маңызы оның тек мал сүйектерінен бір немесе екі өнім шығаруымен шектелмейді. Инвесторлар өндіріс көлемін кеңейту мүмкіндігін де қарастырып отыр. Атап айтқанда, болашақта малдың қанын кәдеге жаратып, одан қосымша өнімдер өндіру жоспарда бар. Егер бұл бағыт жүзеге асса, кәсіпорын мал шаруашылығындағы қосалқы шикізатты өңдеудің бірнеше бағытын біріктіретін өндірістік алаңға айналуы мүмкін.
Бұл жерде маңызды мәселе – шикізаттың тұрақты көлемде қамтамасыз етілуі. Кез келген өңдеуші кәсіпорын үшін зауыт салу жеткіліксіз, оның тұрақты жұмыс істеуі үшін үздіксіз шикізат қажет. Осыған байланысты облыс әкімі өңірдегі бордақылау алаңдарында жиналатын мал сүйектерін осы кәсіпорынға жеткізу мүмкіндігін қарастыруды ұсынды.
Бұл ұсыныс жүзеге асқан жағдайда облыс аумағында бұрын бір-бірінен бөлек қарастырылған шаруашылық және өндірістік процестердің арасында нақты байланыс пайда болады. Бордақылау алаңдары мен ет өндіретін кәсіпорындардан шығатын сүйек өңдеуші зауытқа жеткізіліп, ол жерде қайтадан өндірістік өнімге айналады. Мұндай жүйе қалдық көлемін азайтумен қатар, жаңа экономикалық айналым қалыптастырады.
Мал шаруашылығы саласында толық өндірістік цикл құрудың маңызы да осында. Экономикалық тұрғыдан алғанда бір малдың құны тек етінің бағасымен есептелмеуі тиіс. Терісі, сүйегі, қаны және басқа да қосалқы өнімдері қайта өңделген сайын шаруашылықтың жалпы экономикалық тиімділігі артады. Дамыған агроөнеркәсіптік жүйелерде дәл осы қосымша өнімдерді өңдеу жеке индустриялық бағытқа айналған.
Ордабасыдағы жаңа кәсіпорын Түркістан облысында биотехнологиялық және агроөнеркәсіптік өңдеу бағыттарының кеңеюіне мүмкіндік бере алады. Желатин компоненттері тамақ, фармацевтика және басқа да өндіріс салаларында пайдаланылатын маңызды шикізаттардың бірі. Ал сүйектен алынатын май мен басқа өнімдер де түрлі өнеркәсіптік бағыттарда қолданылуы мүмкін.
Сондықтан мұндай кәсіпорындардың пайда болуы мал шаруашылығының құрылымын да өзгерте алады. Бұрын негізінен ет өндірісіне бағытталған шаруашылықтар ендігі жерде өңдеуші кәсіпорындардың тұрақты шикізат базасына айналады. Бұл ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасындағы байланысты күшейтеді.
Зауытта сүйекті ұсақтап, одан әртүрлі ыдыстар, өзге де өнімдер және жем өндіру мүмкіндігі де зерделеніп жатыр. Бұл жобаның болашақтағы даму әлеуетінің жоғары екенін көрсетеді. Өндірістік технологиялар жетілдірілген жағдайда бір ғана шикізат бірнеше түрлі өнім шығаруға негіз бола алады.
Кәсіпорынның табысты жұмыс істеуі үшін инженерлік инфрақұрылым мәселесі де шешуші маңызға ие. Электр энергиясы, су, газ және көлік қатынасы толық қамтамасыз етілмеген жағдайда технологиялық өндірістің тұрақты жұмыс істеуі қиын. Осыған байланысты Нұралхан Көшеров зауытты белгіленген мерзімде іске қосудың маңыздылығын атап өтіп, жауапты басқарма басшылары мен аудан әкіміне кәсіпорынды қажетті инженерлік инфрақұрылыммен толық қамтамасыз ету мәселесін жедел шешуді тапсырды.
Жалпы, Ордабасыдағы бұл жоба өңірдегі өнеркәсіптің жаңа бағытын қалыптастыру тұрғысынан маңызды. Түркістан облысында ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу мәселесі көбіне жеміс-көкөніс, ет, сүт және өсімдік шаруашылығымен байланыстырылып келді. Ал мал шаруашылығынан шығатын қосалқы шикізатты биотехнологиялық әдіспен өңдеу – салыстырмалы түрде жаңа бағыт.
Мұндай жобалардың экономикалық әсері бірнеше деңгейден тұрады. Біріншіден, бұрын толық пайдаланылмаған шикізат қайтадан экономикалық айналымға енгізіледі. Екіншіден, қалдықтарды жинау, сұрыптау және тасымалдау бойынша қосымша қызмет түрлері пайда болады. Үшіншіден, өңдеуден алынған өнімдер жаңа нарықтарға шығуы мүмкін. Төртіншіден, экологиялық тұрғыдан да мал қалдықтарын ретсіз жинақтау мәселесі азаяды.
9 миллиард теңгелік инвестициялық жобаның толық іске асуы Ордабасы ауданындағы өндірістік әлеуетке де ықпал етеді. Ең бастысы – зауыттың жұмысы жергілікті шикізатпен қамтамасыз етіліп, өндірістік қуаты тұрақты пайдаланылған жағдайда ғана инвестицияның нақты қайтарымы байқалады.
Қыркүйек айында жоспарланған бірінші кезеңнің іске қосылуы осы жобаның алғашқы нақты нәтижесі болмақ. 30 адамнан басталатын жұмыспен қамту көлемі кәсіпорын толық жүзеге асқан кезде 100 жаңа жұмыс орнына дейін ұлғаяды. Бірақ жобаның басты құндылығы жұмыс орындарының санымен ғана өлшенбейді. Оның негізгі ерекшелігі – мал шаруашылығында бұрын қосалқы өнім ретінде қарастырылған шикізатты жаңа өндірістің негізіне айналдыруында.
Ордабасыдағы зауыт іске қосылғаннан кейін оның алдында тағы бір маңызды міндет тұрады: тұрақты шикізат жеткізу жүйесін қалыптастыру. Егер өңірдегі бордақылау алаңдары, мал сою орындары және басқа да шаруашылық субъектілерімен жүйелі байланыс орнатылса, кәсіпорын үшін тұрақты өндірістік база қалыптасады. Бұл өз кезегінде зауыттың жоспарланған қуатта жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.
Темірландағы жаңа өндіріс осы тұрғыдан алғанда бір кәсіпорынның іске қосылуынан әлдеқайда кең мағынаға ие. Ол мал шаруашылығы мен өңдеуші өнеркәсіп арасындағы әлі толық қалыптаса қоймаған байланысты күшейтуге мүмкіндік береді. Сүйек пен қан сияқты қалдықтарды өнімге айналдыру арқылы өңір экономикасында жаңа өндірістік бағыт қалыптасуы мүмкін.
Егер жоба жоспарланған мерзімде іске қосылып, кейін өндіріс көлемі кеңейтілсе, Ордабасы ауданындағы кәсіпорын Түркістан облысында мал шаруашылығы өнімдерін кешенді өңдеудің жаңа үлгілерінің біріне айналуы ықтимал. Бұл жерде негізгі нәтиже – малдан алынатын өнім көлемін көбейту емес, қолда бар шикізатты барынша толық пайдалану арқылы оның экономикалық құнын арттыру. Ал қазіргі агроөнеркәсіптің даму логикасы дәл осы бағытқа қарай өзгеріп келеді.