Түркістан облысының бюджеті соңғы жылдары республикалық трансферттер мен субвенцияларға тәуелді өңірлік бюджеттердің бірі ретінде сипатталып келгені белгілі. Сондықтан облыстың қаржылық тұрақтылығын бағалауда бюджет шығыстарының қаншалықты игерілгенінен бұрын, өз күшімен тапқан кірістерінің көлемі ерекше маңызды. 2026 жылдың алғашқы жеті айының қорытындысы бұл тұрғыдан өңір бюджетінде оң динамика қалыптасқанын көрсетеді.
1 тамыздағы жағдай бойынша облыс бюджетінің шығыстары бойынша жоспар 888,9 миллиард теңгені құраған. Оның 886 миллиард теңгесі игеріліп, жоспардың орындалуы 99,7 пайызға жетті. Бұл көрсеткіш бойынша Түркістан облысы республикада үшінші орынға жайғасқан. Бюджет қаражатының игерілу деңгейі жоғары болғанымен, мәселе тек қаржыны уақытында жұмсаумен шектелмейді. Бюджеттен бөлінген әр теңгенің нақты экономикалық нәтижеге айналуы, жаңа өндіріс, жұмыс орны немесе тұрақты кіріс көзіне негіз болуы әлдеқайда маңызды.
Осы мәселе облыс әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен 2026 жылдың жеті айындағы облыс бюджетінің атқарылуы жөніндегі мәжілісте талқыланды. Жиында қаржы басқармасының есебі тыңдалып, бірқатар аудан және қалалардағы қаржылық индикаторлардың орындалуына назар аударылды.
– Бюджет арқылы қаржыландырылған жобалар, берілген несиелер мен субсидиялар экономиканың дамуына жұмыс істеуі қажет. Қаржыны уақтылы әрі сапалы игеруді, кірістер мен түсімдер көлемін ұлғайтуды тапсырамын. «Ауыл аманаты» және өзге де бағдарламалар арқылы бөлінген қаржы жаңа жұмыс орындарын ашуға серпін беруі керек. Өңірде ашылған зауыттар мен кәсіпорындарға тұрғындарды тарту жұмыстарын күшейтіңіздер, – деді Нұралхан Көшеров.
Бұл талаптың астарында өңірлік экономиканың алдында тұрған маңызды мәселе бар. Түркістан облысында халық саны көп, еңбек ресурсы мол. Сондықтан әлеуметтік шығындардың үлесі де жоғары. Мұндай жағдайда бюджет қаражатының негізгі бөлігі тек ағымдағы әлеуметтік міндеттерді орындауға жұмсалып қоймай, экономиканың жаңа көздерін қалыптастыруға бағытталуы қажет. Яғни бюджет қаржысы белгілі бір кезеңде жұмсалып кететін ресурс емес, кейіннен салық түсімін көбейтетін, тұрақты жұмыс орындарын ашатын және кәсіпкерлік белсенділікті арттыратын құралға айналуы тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда облыстың өзіндік кірістеріндегі өсім ерекше назар аударады. 1 тамыздағы жағдай бойынша облыс бойынша жалпы түсімдер жоспары 100,8 пайызға орындалып, бюджетке жоспардан 7,2 миллиард теңге артық қаржы түсті. Өзіндік кірістер жоспары 103,9 пайызға орындалды. Сонымен қатар субвенциялар, бюджеттік кредиттер және республикалық бюджеттен берілетін нысаналы трансферттер бойынша жоспар толық орындалған.
Қаржы активтерін сатудан да қосымша түсім қамтамасыз етілді. Бұл бағыт бойынша бюджетке жоспардан тыс 37,5 миллион теңге түсті. Алайда облыс экономикасының ұзақ мерзімді қаржылық мүмкіндігін айқындайтын басты көрсеткіш – өзіндік кірістер.
Жеті айдың қорытындысы бойынша Түркістан облысының өзіндік кірістері 182,2 миллиард теңгеге жетті. Жоспар 6,8 миллиард теңгеге артығымен орындалған. Ал өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда түсім көлемі 19,3 миллиард теңгеге немесе 11,8 пайызға артты.
Бұл өсімді өңірдегі экономикалық белсенділіктің кеңеюімен байланыстыруға болады. Соңғы кезеңде Түркістан облысында өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы, сауда және қызмет көрсету салаларындағы экономикалық айналым ұлғайып келеді. Жаңа кәсіпорындардың ашылуы, инвестициялық жобалардың жүзеге асырылуы және шағын және орта бизнестің көбеюі бюджет кірісінің негізгі көздерін кеңейтеді.
Өзіндік кірістердің артуы өңір үшін тек қаржылық көрсеткіш емес. Бұл облыстың республикалық бюджеттен түсетін қаражатқа тәуелділігін біртіндеп төмендетуге мүмкіндік беретін фактор. Өйткені жергілікті бюджеттің өз кірісі көбейген сайын өңір әлеуметтік және экономикалық мәселелерді шешуде дербес мүмкіндікке ие болады.
Әсіресе өндіріс орындарын ашу мен жұмыссыз азаматтарды сол кәсіпорындарға тарту мәселесі маңызды болып отыр. Облыста жаңа зауыттың ашылуы автоматты түрде әлеуметтік мәселенің шешілгенін білдірмейді. Өндірістік жобалардың тиімділігі оның қанша адамды тұрақты жұмыспен қамтығанымен және өңір экономикасына қаншалықты тұрақты салық түсіретінімен өлшенеді. Сондықтан әкімдіктің жаңа кәсіпорындарға тұрғындарды жұмысқа орналастыру мәселесін күшейту жөніндегі талабы бюджет саясаты мен жұмыспен қамту саясатының өзара байланысын көрсетеді.
Мәжілісте Қаржы және мемлекеттік активтер басқармасының басшысы Гүлфари Әжіметованың, сондай-ақ қаржы саласы бойынша индикаторлары орындалмаған аудан және қала әкімдерінің есептері тыңдалды. Бұл өз кезегінде бюджет көрсеткіштерінің облыс бойынша ғана емес, әрбір аудан мен қала деңгейінде орындалуына талап күшейтілетінін аңғартады.
Түркістан облысы үшін алдағы кезеңдегі басты міндеттердің бірі – экономикалық өсімді бюджет кірістерінің тұрақты өсіміне айналдыру. Ол үшін өндірістік жобалар саны ғана емес, олардың нақты экономикалық қайтарымы маңызды. Берілген несие мен субсидия жаңа кәсіп ашуға, жаңа кәсіпорын жұмыс орындарын көбейтуге, ал экономикалық белсенділік салық базасын кеңейтуге ықпал еткенде ғана бюджет қаражатының тиімділігі артады.
Жеті айдың қорытындысы әзірге Түркістан облысында кірістердің өсу қарқыны сақталып отырғанын көрсетеді. Ендігі мәселе осы өсімді уақытша көрсеткішке айналдырмай, өңірдің тұрақты экономикалық мүмкіндігіне айналдыру. Өзіндік кірістердің 11,8 пайызға артуы – оң нәтиже. Бірақ халық саны мен әлеуметтік міндеттемелері жоғары Түркістан облысы үшін қаржылық дербестікке апаратын жол әлі де өңдеуші өндірісті, кәсіпкерлікті және тұрақты салық төлейтін экономиканың нақты секторын жедел дамыту арқылы өтеді.