Түркістан облысында ауыл шаруашылығы өнімін жинау науқаны аяқталуға жақындады. Биыл өңірде егіс көлемінің ұлғаюымен қатар, дақылдардың құрылымын өзгерту, су ресурстарын тиімді пайдалану, техника паркін жаңарту және өнімділікті арттыру бағытындағы жұмыстар қатар жүргізілді. Сондықтан биылғы аграрлық маусымның нәтижесін тек жиналған өнім көлемімен емес, егіншіліктің технологиялық өзгеруімен бірге қарау қажет.
Қазақстан Республикасы Премьер-министрі Олжас Бектеновтің төрағалығымен өткен Үкімет отырысында егін жинау науқанының барысы мен күзгі дала жұмыстарын сапалы әрі уақтылы аяқтау мәселесі қаралды. Жиынға Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров онлайн режимде қатысып, өңірдегі жағдай туралы баяндады.
Биыл облыста ауыл шаруашылығы дақылдары 920,1 мың гектар алқапқа егілді. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 9 мың гектарға артық. Егіс құрылымында су ресурстарын тиімді пайдалану және әртараптандыруға басымдық берілді.
Майлы дақылдар 98,3 мың гектарға орналастырылды. Оның көлемі өткен жылмен салыстырғанда 28 мың гектарға артты. Жүгері 46,5 мың гектарға егілді, бұл былтырғыдан 6,4 мың гектарға көп. Ал күріш алқабы 7,4 мың гектарға қысқарып, 3,5 мың гектарды құрады. Масақты дақылдар көлемі 12,8 мың гектарға азайып, 274,4 мың гектар болды.
Бұл өзгерістердің негізгі себебі – су ресурстарын есепке ала отырып, егіс құрылымын қалыптастыру. Түркістан үшін суармалы егіншілік негізгі өндірістік бағыттардың бірі болғандықтан, әр дақылдың су тұтынуы экономикалық есеппен қатар қаралады.
Мақта шаруашылығында керісінше өсім бар. Биыл мақта 173,6 мың гектарға егілді. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 29 мың гектарға көп. Оның 91 мың гектары су үнемдеу технологияларымен қамтылған, ал 82,6 мың гектарда дәстүрлі әдіс қолданылуда.
Су үнемдеу технологияларын енгізу бойынша биыл 27 мың гектар межеленген еді. Бұл көрсеткіш мерзімінен бұрын орындалып, нақты көлем 45,6 мың гектарға жетті. Жоспар 1,7 есеге артығымен орындалды. Жыл соңына дейін қамтылған аумақты 50 мың гектарға жеткізу көзделіп отыр. Сонда облыста су үнемдеу технологиялары қолданылатын жалпы егістік көлемі 164 мың гектарға жетіп, жылына шамамен 280 млн текше метр суды үнемдеуге мүмкіндік береді.
Су үнемдеу мәселесі Түркістанның ауыл шаруашылығы үшін техникалық жаңарумен қатар жүретін бағытқа айналып отыр. Суару жүйесін жаңартпайынша, егіс көлемін шексіз ұлғайту мүмкін емес. Сондықтан шаруашылықтардың алдында бір гектардан алынатын өнімді көбейту және оған жұмсалатын су көлемін азайту міндеті тұр.
Егін жинау науқанының қазіргі нәтижесі де жоғары. Өңірдің климаттық ерекшелігіне байланысты жиын-терім жұмыстары ертерек басталады. Қазіргі таңда дәнді және бұршақты дақылдардың 90 пайызы жиналды. 325,8 мың гектардан 729,3 мың тонна өнім алынды. Орташа өнімділік гектарына 24 центнер болды. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 6 центнерге жоғары.
Майлы дақылдардың 91 пайызы, яғни 90,1 мың тоннасы жиналды. Көкөніс-бақша дақылдарының 2,7 млн тоннасы немесе 93 пайызы алқаптан шығарылды. Мал азығын дайындау жұмыстары да жүргізіліп, 5,2 млн тонна өнім жиналды. Бұл жоспардың 102 пайызы.
Мұндай көрсеткіштер ауыл шаруашылығының өңір экономикасындағы салмағын көрсетеді. 2026 жылдың қаңтар-тамызында облыста ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы шығарылымы 707,5 млрд теңгені құрады. Нақты көлем индексі 109,6 пайыз болды.
Алайда Түркістан үшін егін жинаудың соңғы нәтижесі алқаптағы өнім көлемімен ғана шектелмеуі керек. Жиналған өнімнің қайда сақталатыны, қалай өңделетіні және қандай нарыққа жеткізілетіні де маңызды. Әсіресе көкөніс, жеміс-жидек, мақта және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдері бойынша терең өңдеуді ұлғайту қосылған құнды өңір ішінде қалдыруға мүмкіндік береді.
Бұл мәселе облыстың өнеркәсіптік дамуымен тікелей байланысты. Өңірде өңдеу өнеркәсібі өсіп келе жатқандықтан, ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мен өндірістік кәсіпорындардың арасындағы байланыс кеңеюі қажет. Мақтадан мата өндіру, көкөністен дайын өнім шығару, сүтті өңдеу, етті қайта өңдеу секілді өндірістер ауылдағы шикізатты өнеркәсіптік өнімге айналдырады.
Ауыл шаруашылығына қажетті материалдық ресурстарды қамтамасыз ету де осы тізбектің бір бөлігі. Биыл облыста 1267 ауыл шаруашылығы техникасы сатып алынды. Техника паркінің жаңару деңгейі 7,1 пайыз болды. Жиын-терімге 17,5 мың тонна жанар-жағармай сатып алынып, оның босату бағасы литріне 284-286 теңге аралығында белгіленді.
Егіс алқаптарына 195,5 мың тонна минералды тыңайтқыш енгізілді. Көктемгі және күзгі дала жұмыстарын жүргізу үшін 1841 жобаға 32,1 млрд теңге көлемінде қаржы берілді.
Бұл шаралардың әрқайсысы өндірістің үздіксіз жүруіне қажет. Техника уақытында дайын болмаса, өнімді жинау мерзімі созылады. Тыңайтқыш жеткіліксіз болса, өнімділік төмендейді. Қаржыландыру кешіксе, шаруаның өндірістік циклі бұзылады. Сондықтан аграрлық саладағы мемлекеттік қолдаудың нәтижесі нақты өндірістік көрсеткіштер арқылы бағаланады.
Түркістан облысының ауыл шаруашылығы өңірдегі жұмыспен қамтуға да тікелей әсер етеді. Ауылдық жерлердегі шаруашылықтар, шаруа қожалықтары, қайта өңдеу кәсіпорындары, тасымалдау және сауда қызметтері бір-бірімен байланысты. Сондықтан ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығы ауыл экономикасының тұрақтылығына әсер етеді.
Бұл ретте инвестицияның ауыл шаруашылығына бағытталуы маңызды. 2026 жылдың қаңтар-шілдесінде агроөнеркәсіптік кешенге 161,6 млрд теңге инвестиция тартылған. Сонымен бірге облыстан 904,5 мың тонна ауыл шаруашылығы және қайта өңделген өнім экспортталған.
Экспорттың өсуі өнім өндірумен қатар оның сыртқы нарыққа шығуына қажетті талаптардың маңызын арттырады. Өнімнің сапасы, қаптамасы, сақтау мерзімі, логистикасы және тұрақты көлемде жеткізу мүмкіндігі экспорттық нарықта шешуші факторлардың бірі.
Сондықтан облыста ауыл шаруашылығы мен өңдеу өнеркәсібінің байланысын күшейту мәселесі алдыңғы қатарда тұр. Егіс алқабының көлемі үлкен болған сайын өнімді сақтайтын қойма, өңдейтін кәсіпорын, тасымалдайтын көлік және өткізу арнасы қажет.
Су үнемдеу технологияларының кеңеюі де осы өндірістік тізбектің технологиялық бөлігін күшейтеді. Биыл технологиялардың қолжетімділігін арттыру мақсатында облыста 2025-2026 жылдары төрт отандық кәсіпорын іске қосылды. Бұл шаруаларға қажетті жабдықтарды жеткізу мәселесін жеңілдетуге бағытталған.
Ауыл шаруашылығындағы өзгерістің тағы бір бағыты – егіс құрылымын қайта қарау. Су шығыны жоғары дақылдардың көлемін қысқарту және майлы дақылдар мен жүгері көлемін арттыру өңірдің су жағдайына бейімделуін көрсетеді. Бірақ мұндай өзгерістердің экономикалық тиімділігі әр дақылдың өнімділігі мен өткізу нарығына байланысты.
Сондықтан егіс құрылымын қалыптастыру кезінде тек су шығыны емес, өнімнің нарықтағы бағасы, өңдеу мүмкіндігі және экспорттық әлеуеті де ескерілуі қажет.
Түркістанның аграрлық секторында ендігі кезең осы мәселелермен байланысты. Егісті көбейту мүмкіндігі табиғи ресурсқа тәуелді болса, өндірістің тиімділігін арттыру технологияға, өңдеуге және нарыққа байланысты. Осы үш бағыттың қатар жүруі ауыл шаруашылығының тұрақты дамуына әсер етеді.