Түркістан облысы үшін күз – егіншінің жыл бойғы еңбегінің нәтижесі сараланатын жауапты кезең. Көктемгі дала жұмыстары кезінде жерге сіңірілген тұқым мен төгілген тердің өтеуі енді таразыға түседі. Бір жағынан, алқаптағы өнімді ысырапсыз жинап алу міндеті тұрса, екінші жағынан, келесі маусымға дайындықты қатар жүргізуге тура келеді. Сондықтан өңірде күзгі жиын-терім науқаны аяқталуға жақындаған сайын шаруалардың алдындағы жұмыс жеңілдеп отырған жоқ. Керісінше, өнімді уақытында жинау, сақтау, өткізу және мал қыстатуға қажетті жемшөп қорын толық қалыптастыру сияқты міндеттер қатар жүруде.
Облыс әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен аппарат мәжілісінде осы мәселелер кеңінен қаралды. Жауапты басқарма басшылары мен аудан, қала әкімдерінің есебі тыңдалып, егін жинау науқанын белгіленген мерзімде аяқтау, мал шаруашылығына қажетті азық қорын жеткілікті көлемде дайындау және ауыл шаруашылығында суды тиімді пайдалану бағытындағы жұмыстарды күшейту тапсырылды.
Биыл облыс шаруалары 920,1 мың гектар алқапқа ауыл шаруашылығы дақылдарын орналастырды. Бұл өткен жылғы көрсеткіштен 9 мың гектарға артық. Егіс көлемінің ұлғаюы өңірдегі аграрлық өндірістің ауқымы кеңейіп келе жатқанын көрсетеді. Оның ішінде мақта 173,6 мың гектарға, майлы дақылдар 98,3 мың гектарға, жүгері 46,5 мың гектарға егілді.
Әсіресе мақта шаруашылығында технологиялық жаңаруға басымдық беріліп отыр. Биыл мақта өсірілетін 91 мың гектар алқапта озық агротехнологиялар қолданылған. Бұл тәсілдің мақсаты тек өнімділікті арттыру емес, су мен тыңайтқышты тиімді пайдалану, еңбек шығынын азайту және алынатын өнімнің сапасын көтеру. Яғни дәстүрлі егіншілікті сақтай отырып, оның өндірістік тиімділігін жаңа технология арқылы арттыруға басымдық беріліп келеді.
Қазірдің өзінде негізгі дақылдардың бірқатары толық жиналып үлгерді. Масақты дақылдар бойынша науқан аяқталып, 274,4 мың гектар алқаптан 534,4 мың тонна өнім бастырылды. Өткен жылмен салыстырғанда алынған астық көлемі 198,4 мың тоннаға артқан. Бұл көрсеткіш егістік көлемімен бірге өнімділік мәселесінің де маңызды екенін аңғартады.
Күзгі науқанның тағы бір ерекшелігі – ауыл шаруашылығы дақылдарының әртараптандырылған құрылымы. Өңірде астықпен қатар майлы дақылдар, көкөніс, картоп, бақша өнімдері және басқа да дақылдар өсіріледі. Бұл бір жағынан ауыл шаруашылығының тәуекелін азайтса, екінші жағынан өңдеу мен өткізу мәселесін қатар шешуді талап етеді.
Майлы дақылдардың 86 пайызы жиналып, 84,5 мың тонна өнім алынған. Көкөніс пен картоп бойынша жоспардың 93 пайызы орындалып, шаруалар 1,18 млн тонна өнім жинады. Ал бақша дақылдарының 90 пайызы орылып, жиналған өнім көлемі 1,46 млн тоннаға жетті.
Бұл сандардың ар жағында қыруар еңбек тұр. Бір алқаптағы өнімді жинап алу екіншісіндегі жұмысқа кедергі келтірмеуі үшін техника мен жұмыс күшін дұрыс ұйымдастыру қажет. Әсіресе ауа райы құбылған күзгі кезеңде уақыт факторының маңызы артады. Сондықтан жиын-терімнің соңғы кезеңінде техниканың ақаусыздығы, жанар-жағармайдың уақытылы жеткізілуі және өнімді қабылдайтын орындардың дайын болуы ерекше мәнге ие.
Осы ретте шаруаларды арзандатылған дизель отынымен қамтамасыз ету мәселесі де бақылауда. Биыл күзгі дала жұмыстарына 41,8 мың тонна дизель отыны бөлінді. Жанар-жағармайдың уақытында жеткізілуі – егін жинау науқанының үздіксіз жүруінің негізгі шарттарының бірі. Себебі қазір шаруаның бір күн жоғалтуының өзі кей жағдайда өнімнің сапасына әсер етуі мүмкін.
Ауыл шаруашылығы техникасының жағдайы да осы жұмыстың қарқынына тікелей ықпал етеді. Соңғы жылдары ескі техниканы жаңарту мәселесі жиі көтеріліп жүргені белгілі. Биыл Түркістан облысының шаруалары 1 267 жаңа техника сатып алған. Оның 892-сі 14,9 млрд теңгеге лизинг арқылы алынған болса, 375 техника шаруалардың өз қаражатына сатып алынған.
Нәтижесінде ауыл шаруашылығы техникасы паркінің жаңару деңгейі 7,3 пайызды құрады. Бұл көрсеткіштің өзі техникалық жарақтандыру жұмысының бір күндік шаруа емес екенін көрсетеді. Себебі егін көлемі ұлғайған сайын техникаға түсетін жүктеме де артады. Әсіресе егін жинау, топырақ дайындау, тұқым себу сияқты науқандар бір-біріне жалғасып жатқан кезде техниканың жетіспеуі немесе жиі істен шығуы шаруаның жұмыс ырғағына тікелей әсер етеді.
Сондықтан ауыл шаруашылығындағы техника жаңаруы тек жаңа трактор немесе комбайн санымен өлшенбеуі керек. Оның шаруаның нақты қажеттілігіне сәйкестігі, сервистік қызметтің болуы, қосалқы бөлшектердің қолжетімділігі және техниканы маусымаралық кезеңде тиімді пайдалану мүмкіндігі де маңызды.
Мемлекеттік қолдау шаралары бұл бағыттағы жұмыстарды қаржыландыруға мүмкіндік беріп отыр. Биыл көктемгі және күзгі дала жұмыстарын қаржыландыруға 33,4 млрд теңге бағыттау жоспарланған. Қазіргі уақытқа дейін 1 841 жоба бойынша 32,1 млрд теңге қаржы берілген. Бұл қаражат шаруалардың маусымдық шығынын жабуға, өндірістік жұмыстарды уақытында жүргізуге және егіс науқанының тұрақты өтуіне жағдай жасауға бағытталған.
Алайда агросектордың нәтижесін тек егіс көлемі мен жиналған өнім арқылы бағалау жеткіліксіз. Ауыл шаруашылығының тұрақтылығы үшін өнімді алғаннан кейінгі кезеңнің де маңызы зор. Өнімді сақтау, сұрыптау, тасымалдау, өткізу және өңдеу жолға қойылмаса, жоғары өнімнің өзі шаруаның күткен экономикалық нәтижесін бере бермейді.
Бұл мәселе әсіресе көкөніс, картоп және бақша өнімдері үшін өзекті. Бір маусымда миллиондаған тонна өнім жиналатын өңірде сақтау қоймаларының, логистиканың және өңдеу қуаттарының маңызы арта түседі. Өнімді егістіктен жинап алу – жұмыстың бір бөлігі ғана. Оның ысырапсыз сақталуы мен нарыққа уақытында жеткізілуі де шаруаның табысына тікелей әсер етеді.
Сондықтан ауыл шаруашылығындағы бүгінгі міндеттердің бірі – өндіріс көлемін ғана емес, оның кейінгі буындарын да дамыту. Бұл тұрғыдан алғанда терең өңдеуге басымдық беру туралы тапсырманың мәні бар. Өйткені шикізат күйіндегі өнім мен өңделген тауардың экономикалық қайтарымы бірдей емес. Диқандардың еңбегінің соңғы нәтижесі дайын өнімге айналған кезде ғана оның қосылған құны арта түседі.
Облыстағы ауыл шаруашылығы өндірісінің жалпы көрсеткіштері де осы саланың өңір экономикасындағы орнын айқындайды. Биылғы сегіз айда ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 714,4 млрд теңгеге жетті. Нақты көлем индексі 109,5 пайызды құрады. Осы көрсеткіш бойынша Түркістан облысы республикада бірінші орынға шықты.
Бұл нәтижеге өсімдік шаруашылығы ғана емес, мал шаруашылығының да үлесі бар. Ал мал шаруашылығындағы тұрақтылықтың басты шарттарының бірі – қыста жеткілікті азық қорының болуы. Күзгі жиын-теріммен қатар өңірде мал қыстатуға дайындықтың жүргізілуі де сондықтан кездейсоқ емес.
Биыл облыста қысқы кезеңге 5,2 млн тонна мал азығы қажет деп есептелген. Қазіргі уақытта оның 5,28 млн тоннасы дайындалды. Яғни қажетті көлемнің 102 пайызы қамтамасыз етілді.
Дайындалған азықтың құрылымына қарасақ, оның негізгі бөлігін 3,97 млн тонна шөп құрайды. Сонымен қатар 409,1 мың тонна сабан, 529,3 мың тонна сүрлем мен пішендеме және 358,6 мың тонна құнарлы жем әзірленген.
Бұл – мал қыстату науқаны үшін маңызды қор. Әсіресе биылғы вегетациялық кезеңнің қолайлы болуы мал азығы дақылдарының өнімділігіне оң әсер еткен. Дегенмен дайындалған азық көлемінің өзі мәселенің толық шешілгенін білдірмейді. Азықтың сапасы, оның дұрыс сақталуы және қыс бойы шаруашылықтарға жеткілікті болуы да бақылауды қажет етеді.
Қысқы кезеңге дайындықта шаруалардың алдын ала қамдануы маңызды. Өйткені қыс түскеннен кейін жемшөп дайындауға мүмкіндік азаяды. Сондықтан бүгінгі қалыптасқан қорды сақтау, қажетті жем көлемін нақтылау және аудандардағы мал басына шаққандағы қажеттілікті қайта есептеу жұмыстары жалғасуы тиіс.
Ауыл шаруашылығы үшін тағы бір шешуші мәселе – су. Түркістанның климаттық ерекшелігі жағдайында егін көлемін ұлғайту ғана жеткіліксіз. Қолда бар суды тиімді пайдалану қажет. Осыған байланысты облыста су үнемдеу технологияларын енгізу жұмысы жалғасып жатыр.
Биыл мұндай технологияларды қосымша 50 мың гектар алқапқа енгізу жоспарланған. Осы арқылы су үнемдеу технологиялары қолданылатын жалпы жер көлемін 164 мың гектарға жеткізу көзделген. Қазіргі таңда 44,6 мың гектар алқапта тиісті технологиялар енгізілген.
Бұл бағыттың маңызы әсіресе суармалы егіншілік үшін жоғары. Тамшылатып суару, жаңбырлатып суару және басқа да технологиялар арқылы суды үнемдеу тек табиғи ресурсты сақтауға мүмкіндік бермейді. Ол шаруаның шығынын азайтып, су беру тәртібін тиімді ұйымдастыруға және кей жағдайда өнімділікті арттыруға жағдай жасайды.
Дегенмен технологияның өзі жеткіліксіз. Оны шаруаның нақты жағдайына бейімдеу, инженерлік инфрақұрылымды дайындау, мамандарды оқыту және енгізілген жүйенің тиімділігін бақылау қажет. Сондықтан су үнемдеу технологияларын енгізу жоспарының орындалуы гектар санымен ғана емес, нақты үнемделген су көлемімен және алынған өнім нәтижесімен бағаланғаны дұрыс.
Ауыл шаруашылығына тартылған инвестиция көлемі де осы саланың экономикалық әлеуетін көрсетеді. Биылғы сегіз айда агроөнеркәсіптік кешен мен тамақ өндірісінің негізгі капиталына 171,7 млрд теңге инвестиция тартылған. Бұл қаржы жаңа жобаларды жүзеге асыруға, өндірістік базаны жаңартуға және ауыл шаруашылығының технологиялық мүмкіндігін арттыруға бағытталуда.
Алайда инвестицияның тиімділігі оның көлемімен емес, нақты нәтижесімен өлшенеді. Яғни жаңа жоба қанша өнім береді, қанша жұмыс орны ашылады, жергілікті шикізатты қаншалықты пайдаланады, өндіріс технологиясы қаншалықты жаңарады деген сұрақтар маңызды.
Түркістан үшін ауыл шаруашылығы жай ғана дәстүрлі сала емес. Өңірдің табиғи-климаттық жағдайы, егістік көлемі, суармалы жерлері мен қалыптасқан шаруашылық дәстүрі агросекторды өңір экономикасының негізгі тіректерінің біріне айналдырып отыр. Сондықтан мұнда әрбір науқанның уақытында аяқталуы ғана емес, өндірістің келесі жылға тұрақты негіз қалыптастыруы маңызды.
Күзгі жиын-терімнің соңғы кезеңі де осы тұрғыдан жауапты. Жиналмаған өнімді алқапта қалдырмай, оның сапасын сақтай отырып жинау, дайын өнімді тиісті орындарға жеткізу, мал азығының қорын бекемдеу және техниканы келесі маусымға әзірлеу – бір-бірімен сабақтас жұмыстар.
Облыс әкімі Нұралхан Көшеров аппарат мәжілісінде осы міндеттерді назардан тыс қалдырмауды тапсырды. Жауапты басқармалар мен аудан, қала әкімдері күзгі жұмыстарды белгіленген мерзімде аяқтап, мал азығы бойынша қалыптасқан қорды сақтап, шаруаларды арзандатылған дизель отынымен уақытылы қамтамасыз етуі қажет. Сонымен бірге су үнемдеу технологияларын енгізу қарқынын арттырып, жоспарланған алқаптардың толық игерілуіне қол жеткізу міндеті қойылды.
Бұл тапсырмалардың барлығы бір ғана мақсатқа келіп тіреледі. Ол – ауыл шаруашылығындағы маусымдық жұмысты келесі маусымға жалғасатын тұрақты өндіріс жүйесіне айналдыру. Бүгін жиналған астық – бір жылдың нәтижесі. Дайындалған жемшөп – алдағы қыстың кепілі. Жаңартылған техника – келесі егіс науқанының негізі. Ал су үнемдеу технологиясы – кейінгі жылдардың мүмкіндігін сақтайтын инвестиция.
Сондықтан күзгі дала жұмыстарының аяқталуы ауыл шаруашылығы үшін жұмыстың біткені емес, келесі кезеңнің басталғанын білдіреді. Түркістан диқандары үшін биылғы көрсеткіштер жаман емес. Ендігі мәселе – алынған өнімді тиімді пайдаланып, шығынды азайтып, өңдеу көлемін арттырып, ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Өңірде 920,1 мың гектар жерге егін егіліп, негізгі дақылдардың басым бөлігі жиналып жатқан қазіргі кезеңде шаруаның көздегені біреу – еңбегінің өтеуін толық алу. Ал мемлекет пен жергілікті атқарушы органдардың міндеті – сол нәтижеге жетуге кедергі келтіретін мәселелерді уақытында шешу.
Күзгі науқанның қарқыны бәсеңдеген жоқ. Ендігі міндет – оны сапалы қорытындылап, қыста мал азығының тапшылығына жол бермей, техниканы жаңарту мен су үнемдеу бағытындағы жұмысты жалғастырып, келесі жылдың егісіне бүгіннен бастап негіз қалау. Түркістанның ауыл шаруашылығы үшін тұрақты өсімнің өлшемі де осында.