Түркістан облысына шетелдік инвесторлардың қызығушылығы өндіріс орындарын көбейту шеңберінен шығып, өңірдегі ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өңдейтін жобаларға қарай ойысып келеді. Оның бір көрінісі – Ұлыбританияның «United Green» компаниясының облыста сүт өңдеу жобасын жүзеге асыруға ниет білдіруі. Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров компания өкілі Биркбек Жерардпен кездесіп, инвестициялық жобаны іске асырудың мүмкіндіктерін, сүт өңдеу саласын дамытудың келешегін және екіжақты әріптестіктің бағыттарын талқылады.
Бұл жобаның ерекшелігі – оның ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті бір өндірістік тізбекке біріктіру мүмкіндігінде. Өйткені сүт өндірісінің көлемін ұлғайту өз алдына бір мәселе болса, одан алынатын шикізатты сол өңірдің өзінде өңдеп, сақтау мерзімі ұзақ, қосылған құны жоғары өнім шығару – мүлде басқа деңгейдегі міндет. Қазіргі индустриялық саясаттың негізгі талаптарының бірі де осы: экономиканы тек шикізат өндіруге сүйендірмей, дайын өнім шығаратын өңдеуші сектордың үлесін арттыру.
Қазақстан үшін бұл мәселе азық-түлік қауіпсіздігімен де тікелей байланысты. Елде мал шаруашылығы дамып, сүт өндіретін шаруашылықтар көбейгенімен, шикізатты өнеркәсіптік деңгейде өңдеу қуаттары жеткілікті болмаса, ауыл шаруашылығы өндірісінің толық экономикалық тиімділігіне қол жеткізу қиын. Сондықтан сүтті жинау, салқындату, сақтау, тасымалдау, өңдеу және дайын өнімді өткізу кезеңдерін бір жүйеге келтіру өңірлік агроөнеркәсіп кешенінің тұрақтылығын арттырады.
Түркістан облысының бұл бағыттағы әлеуеті жоғары. Өңірде ауыл шаруашылығы экономиканың негізгі салаларының бірі саналады. Демек, сүт өңдеу кәсіпорны іске қосылған жағдайда оның әсері бір ғана зауыттың қызметімен шектелмей, шикізат өндіретін шаруашылықтарға да тарауы мүмкін. Өйткені тұрақты жұмыс істейтін өңдеу кәсіпорнына тұрақты көлемде сапалы шикізат қажет. Бұл өз кезегінде фермерлер үшін өнім өткізудің қалыптасқан арнасын қамтамасыз етіп, мал шаруашылығындағы өндірістік тәртіп пен өнім сапасына қойылатын талаптарды күшейтеді.
Осы тұрғыдан алғанда, «United Green» компаниясының Түркістан облысына қызығушылық танытуы өңірдің инвестициялық тартымдылығымен қатар, жаңа өнеркәсіптік саясаттың жергілікті деңгейдегі нақты мазмұнын көрсетуі мүмкін. Жаңа саясаттың мәні өндіріс орындарының санын ғана көбейту емес, экономиканың ішкі өндірістік мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған. Яғни бұрын сырттан әкелінетін өнімдерді ел ішінде өндірумен бірге, жергілікті шикізатты барынша терең өңдеп, одан бірнеше кезеңнен өтетін қосылған құн тізбегін қалыптастыру маңызды.
Бұл жерде оқшаулау үлесі жоғары өндірістердің маңызы артады. Егер кәсіпорын жергілікті шикізатты пайдаланып қана қоймай, қаптама, логистика, сервистік қызмет, жабдыққа техникалық қызмет көрсету, қосалқы өндірістер сияқты бағыттарда отандық компанияларды көбірек тартса, жобаның экономикаға ықпалы да кеңейеді. Мұндай тәсіл бір кәсіпорынды жеке жоба ретінде емес, оның айналасында қалыптасатын өндірістік экожүйе ретінде қарауға мүмкіндік береді.
Қазақстанның берік өнеркәсіптік қалқанын қалыптастыру туралы сөз болғанда да осындай жобалардың орны бөлек. Өнеркәсіптік қауіпсіздік тек ірі металлургия немесе машина жасау кәсіпорындарының қуатына байланысты емес. Ішкі нарықты азық-түлікпен, күнделікті тұтынатын тауарлармен қамтамасыз ететін өңдеу кәсіпорындарының тұрақты жұмыс істеуі де экономиканың орнықтылығын күшейтеді. Әсіресе халық тұтынатын азық-түлік өнімдерінің бір бөлігін ішкі өндіріс есебінен қамтамасыз ету сыртқы жеткізілімдерге тәуелділікті азайтудың бір тетігі бола алады.
Сүт өңдеу жобасының тағы бір маңызды қыры – өңірдің ауыл шаруашылығын индустриялық-инновациялық даму бағытына жақындатуы. Қазіргі заманғы сүт өңдеу өндірісі тек шикізатты қабылдап, дайын өнім шығарумен шектелмейді. Мұнда шикізаттың сапасын бақылау, автоматтандырылған өндіріс желілері, сақтау технологиялары, өнімнің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, орау және логистика жүйесі қатар жүреді. Сондықтан шетелдік технология мен басқару тәжірибесін тарту жергілікті мамандардың біліктілігін арттыруға және өндірістік мәдениетті жаңа деңгейге көтеруге ықпал етуі мүмкін.
Түркістан облысының алдында тұрған міндеттің бірі де – инвестицияны жай тарту емес, оның сапасын өзгерту. Яғни капитал салынатын жобаның өңір экономикасына қандай ұзақ мерзімді әсер беретінін бағалау маңызды. Қанша тұрақты жұмыс орны ашылады, жергілікті кәсіпорындармен қандай кооперациялық байланыс орнайды, қанша шикізат өңделеді, қандай өнім өндіріледі, оның қанша бөлігі ішкі нарықта қалады, экспорттық әлеуеті қандай – инвестициялық жобаның тиімділігін осы көрсеткіштермен өлшеу қажет.
Түркістанда мұндай жобаларды орналастыруға мүмкіндік беретін индустриялық инфрақұрылым да қалыптасып келеді. Инвесторларға дайын инженерлік желілері бар жер телімдерін ұсынатын индустриялық аймақтармен қатар, дайын өндірістік ғимараттарды пайдалануға мүмкіндік беретін шағын өнеркәсіптік парктер жұмыс істейді. Ал терең өңдеу өндірістерін дамытуға бағытталған инвесторлар үшін «TURAN» арнайы экономикалық аймағында салықтық және кедендік жеңілдіктер қарастырылған. Мұндай құралдар инвестордың бастапқы шығынын азайтып қана қоймай, өндірісті іске қосу мерзімін қысқартуға мүмкіндік береді.
Алайда кез келген инвестициялық жобаның тағдыры оның жарияланғанынан емес, нақты іске қосылғанынан кейін бағаланады. Сондықтан «United Green» жобасы бойынша қазіргі кезеңдегі зерделеу мен келіссөздердің нақты инвестициялық шешімге ұласуы маңызды. Жобаның техникалық-экономикалық параметрлері, өндірістік қуаты, шикізат базасы, қаржыландыру көлемі, іске қосылу мерзімі және өнім түрлері айқындалған кезде оның өңір экономикасына беретін нақты әсерін бағалауға мүмкіндік туады.
Кездесуде облыс әкімі Нұралхан Көшеров өңірдің инвестициялық әлеуетіне тоқталып, жобаны жүзеге асыру барысында қажетті қолдау көрсетуге дайын екенін жеткізді. Бұл ретте әкімдік үшін негізгі мәселе инвесторға жағдай жасаумен қатар, жобаның өңірдің өнеркәсіптік даму басымдықтарына сәйкес келуін қамтамасыз ету болуы тиіс. Себебі қазіргі кезеңде инвестицияның өзі мақсат емес. Негізгі мақсат – инвестиция арқылы жаңа өндіріс қалыптастыру, технология әкелу, тұрақты жұмыс орындарын ашу және жергілікті шикізаттың қосылған құнын ел ішінде қалдыру.
«United Green» компаниясының Түркістанға қызығушылығы осы тұрғыдан қарағанда сүт өңдеу саласына ғана қатысты жоба емес. Ол ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасындағы байланысты күшейтіп, шикізат өндіретін шаруашылықтар мен өңдеуші кәсіпорындардың өзара тәуелділігін арттыратын өндірістік тізбектің бір буынына айналуы мүмкін. Ал мұндай тізбектер көбейген сайын Түркістан экономикасының шикізаттық сипаттан өңдеуші сипатқа қарай бет бұру мүмкіндігі де кеңейе түседі.
Зерделеу жұмыстары мен келіссөздер жалғасады. Ендігі мәселе – британдық компанияның қызығушылығын нақты инвестициялық міндеттемеге айналдырып, жобаға қажетті жағдайларды белгілеу. Егер жоба жүзеге асса, Түркістан облысында сүт өндіру мен оны өңдеу арасындағы алшақтықты қысқартатын, жергілікті шикізатты дайын өнімге айналдыратын және өңдеуші өнеркәсіптің үлесін арттыратын жаңа өндіріс пайда болмақ.