Түркістан облысында ауыз су мәселесі елді мекендерді сумен қамтумен ғана шектелмей, енді осы жүйені қалай тиімді басқару керек деген мәселеге ойысып отыр. Соңғы жылдары өңірде жаңа су құбырлары тартылып, елді мекендерге су жеткізу инфрақұрылымы кеңейгенімен, жүйенің тұрақты жұмыс істеуі, тозған желілерді жаңарту, апатты жағдайлардың алдын алу және қызмет көрсететін кәсіпорындардың тиімділігін арттыру мәселелері әлі де өзекті.
Бұл мәселе облыс әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен ауыз сумен қамту саласына арналған мәжілісте жан-жақты қаралды. Жиында өңірдегі су жүйелерінің қазіргі жағдайы, тұрғындарды сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету, инфрақұрылымды жаңғырту және су беруші кәсіпорындардың жұмысын ұйымдастыру мәселелері сараланды.
Түркістан облысы аумағы жағынан да, елді мекендерінің саны жөнінен де ауқымды өңір. Сондықтан мұнда ауыз су инфрақұрылымын бір орталықтан басқару мәселесінің көтерілуі кездейсоқ емес. Қазір облыста 801 елді мекенге су тарату қызметі көрсетіледі. Алайда бұл қызмет бірыңғай оператордың қолында емес. Оның 638-іне аудан және қала әкімдіктеріне қарасты мемлекеттік коммуналдық кәсіпорындар қызмет көрсетсе, 105 елді мекенді «Қазсушар» РМК-ның «Оңтүстіқауызсу» филиалы қамтамасыз етеді. Тағы 50 елді мекенге жеке меншік мекемелер қызмет көрсетеді. Ал шалғайдағы сегіз елді мекен тұрғындары ұңғыма мен құдықтарға тәуелді.
Яғни бір облыстың ауыз су жүйесінде бірнеше түрлі басқару тәсілі қатар жұмыс істеп тұр. Бір жерде коммуналдық кәсіпорын, екінші жерде республикалық мекеме, басқа аумақта жеке компания жауап береді. Мұндай құрылымның белгілі бір кезеңде қалыптасуы түсінікті болғанымен, инфрақұрылымның көлемі ұлғайып, оған қызмет көрсету шығыны артқан сайын бірыңғай басқару қажеттілігі де күшейеді.
Түркістан облысында соңғы жылдары ауыз сумен қамту бағытында ауқымды жұмыс атқарылды. Бірқатар елді мекендерде жаңа су құбырлары тартылып, су жүйелері қайта жаңғыртылды. Әсіресе ауылдық жерлердегі су инфрақұрылымын жақсартуға басымдық берілді. Бұл жұмыстардың нәтижесінде ауыз суға қолжетімділік айтарлықтай артты. Бірақ жаңа желі тарту мен сол желіні ондаған жыл бойы үздіксіз ұстап тұру – екі бөлек мәселе.
Су құбырының іске қосылуы мәселенің соңғы нүктесі емес. Одан кейін сорғы станцияларының жұмысы, электр энергиясының шығыны, құбырлардың техникалық жағдайы, қысымның тұрақтылығы, судың сапасы, апат кезінде желіні жедел қалпына келтіру және тұтынушылармен есеп айырысу жүйесі сияқты мәселелер туындайды. Сондықтан бүгінгі күні облыс үшін негізгі міндеттердің бірі – салынған инфрақұрылымды тиімді пайдалану мен оны уақытында жаңартып отыратын жүйе қалыптастыру.
Басқаша айтқанда, ауыз су саласында енді «қанша елді мекенге су жеткізілді?» деген сұрақпен қатар «сол су жүйесі қаншалықты тұрақты жұмыс істеп тұр?» деген сұраққа да жауап қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, облыстағы су беруші кәсіпорындарды бір жүйеге біріктіру туралы ұсыныстың маңызы бар. Қазіргі жоспар бойынша 16 кәсіпорынды бірыңғай жүйеге біріктіру көзделіп отыр. Мұндай өзгерістің мақсаты кәсіпорындардың атауын немесе бағыныстылығын өзгерту ғана емес, бүкіл су шаруашылығын басқарудың ортақ тәртібін қалыптастыру.
Бірыңғай модель енгізілсе, тариф саясатын жүйелеуге, инвестициялық бағдарламаларды бір арнаға түсіруге, су желілерін кезең-кезеңімен жаңартуға және кәсіпорындардың техникалық мүмкіндігін теңестіруге жағдай жасалуы мүмкін. Қазір кейбір кәсіпорындардың материалдық-техникалық базасы мен қаржылық мүмкіндігі жақсы болса, енді бірінің жағдайы әлсіз. Нәтижесінде қызмет сапасы да әркелкі болуы ықтимал.
Мұндай айырмашылықты жою үшін алдымен әр кәсіпорынның нақты жағдайын білу керек. Осы мақсатта «СЕСТ Инжиниринг» ЖШС су беруші кәсіпорындардың техникалық және қаржылық жағдайына талдау жүргізіп жатыр. Қазіргі кезде Арыс қаласы, Қазығұрт, Ордабасы, Сарыағаш, Түлкібас және Шардара аудандарындағы кәсіпорындардың жұмысы зерделенуде.
Бұл талдау тек активтер мен қарыздардың көлемін анықтаумен шектелмеуі керек. Әр кәсіпорынның қанша шақырым су желісіне қызмет көрсететіні, желілердің қаншасы тозғаны, апат саны, судың өзіндік құны, электр энергиясына жұмсалатын шығын, тариф пен нақты шығын арасындағы айырмашылық, мамандармен қамтылуы сияқты көрсеткіштер де ескерілуі тиіс. Сонда ғана жаңа басқару моделінің қай тұста қандай мәселені шешетіні анық көрінеді.
Облыста ауыз су инфрақұрылымын дамытуға жұмсалған қаржының қайтарымы да осы жерден көрінеді. Мемлекет жаңа желі салуға қаржы бөледі. Бірақ оның кейінгі қызмет көрсетуі тиімсіз болса, бірнеше жылдан соң қайтадан бюджет қаржысына жөндеу жүргізуге тура келеді. Демек, бүгінгі таңда су саласындағы тиімділіктің өлшемі жаңа құбырдың ұзындығымен ғана емес, оның қанша жыл тұрақты қызмет ететінімен де бағалануы тиіс.
Бұл жерде цифрландыру мен автоматтандырудың да өзіндік орны бар. Су көлемін есептеу, шығынды анықтау, апатты учаскелерді бақылау, қысым мен сорғы станцияларының жұмысын қадағалау сияқты процестерді автоматтандыру судың ысырабын азайтып, кәсіпорындардың жұмысын ашық етуге мүмкіндік береді. Бірақ цифрландырудың өзі мақсат емес. Ол нақты өндірістік және басқарушылық проблемаларды шешетін құралға айналғанда ғана нәтиже береді.
Саладағы тағы бір маңызды мәселе – инвестиция. Су жүйесіне тұрақты қаржы салынбаса, бүгінгі жақсы жағдайдың өзі ұзаққа бармайды. Құбырлар, сорғы жабдықтары, су қоймалары мен тазарту нысандары белгілі бір мерзімнен кейін жаңартуды қажет етеді. Сондықтан жаңа басқару моделінің басты міндеттерінің бірі – инфрақұрылымды тек бюджет есебінен ұстап тұру емес, инвестициялық бағдарламаларды жүйелі түрде іске асыруға қабілетті кәсіпорын қалыптастыру.
Алайда қандай басқару моделі таңдалса да, оның негізгі өлшемі тұрғын үшін көрсетілетін қызмет болуы керек. Су тарифі түсінікті болуы, су үздіксіз берілуі, апат болған жағдайда мәселе тез шешілуі, сапа тұрақты бақылауда болуы тиіс. Тұрғын үшін су жүйесін қай кәсіпорын басқаратынынан бұрын, краннан судың уақытында және сапалы келгені маңызды.
Облыс әкімі Нұралхан Көшеров те саладағы жұмыстың осы жағына басымдық берді. Ол проблемаларды жекелеген апаттар немесе уақытша жөндеу арқылы емес, жүйелі түрде шешу қажеттігін атап өтті.
Су желілерінің үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету, апатты жағдайлардың алдын алу, тозған инфрақұрылымды жаңарту және су кәсіпорындарының тиімділігін арттыру бойынша нақты жұмыстар жүргізілуі тиіс.
Бұл талаптың мәні – ауыз су саласында жауапкершіліктің нақты болуы. Бір желінің бірнеше ұйымға бөлініп қызмет көрсетуі мәселені күрделендірмеуі керек. Керісінше, қай жерде қандай проблема бар, оған кім жауап береді, қандай қаржы қажет және мәселе қашан шешіледі деген сұрақтардың әрқайсысына нақты жауап болуы тиіс.
Түркістан облысында су жүйесін бір басқару моделіне көшіру де осы жауапкершілікті күшейтуге бағытталуы қажет. Ол үшін алдымен кәсіпорындардың мүлкін облыстық коммуналдық меншікке қабылдау, олардың активтері мен міндеттемелерін түгендеу, техникалық жағдайын бағалау және біріктірудің экономикалық тиімділігін есептеу маңызды.
Мұнда асығыстық та, формальдылық та болмауы керек. Бірнеше кәсіпорынды бір жүйеге біріктірудің өзі мәселені автоматты түрде шешпейді. Егер басқару сапасы өзгермесе, бұрынғы проблемалар жаңа құрылымның ішінде де қайталануы мүмкін. Сондықтан жаңа модель нақты экономикалық есепке, техникалық аудитке және қызмет сапасының көрсеткіштеріне сүйенуі тиіс.
Жиын қорытындысында су беруші кәсіпорындарды біріктіру процесін кезең-кезеңімен жүзеге асыру, мүліктерді облыстық коммуналдық меншікке қабылдау және жаңа басқару моделін енгізу жөніндегі жұмыстарды жалғастыру тапсырылды.
Түркістан үшін бұл – жай ғана басқару құрылымын өзгерту емес, ауыз су саласын келесі кезеңге шығару мәселесі. Өйткені өңірдегі су инфрақұрылымының едәуір бөлігі қазірдің өзінде қалыптасқан. Ендігі міндет – бар жүйені шашыраңқы емес, біртұтас механизм ретінде басқару.
Сонда ғана бұрын салынған инфрақұрылымның тиімділігі артып, жаңа жобалар нақты қажеттілікке қарай жоспарланып, су желілерінің тозуын алдын ала бақылауға мүмкіндік туады. Ең бастысы, ауыз су мәселесі төтенше жағдай туғанда ғана еске түсетін сала емес, күнделікті тұрақты басқарылатын жүйеге айналуы тиіс. Түркістандағы бірыңғай басқару моделінің түпкі нәтижесі де осыдан көрінеді.