Түркістан облысының өнеркәсіптік картасында жаңа ірі жоба пайда болды. Созақ ауданында құны 150 млрд теңгеге бағаланған, фосфоритті кенді өндіруден бастап оны байыту және терең өңдеуге дейінгі толық өндірістік тізбекті қамтитын химия зауыты салынып жатыр. Жоба жүзеге асса, бұл аудан үшін ғана емес, тұтас өңірдің экономикалық құрылымына ықпал ететін өндірістердің біріне айналуы мүмкін. Себебі мәселе кезекті зауыт салуда емес, жергілікті минералдық ресурсты сол жерде өңдеп, одан жоғары қосылған құны бар өнім шығаруда болып отыр.
Жобаны «Созақ Фосфат» ЖШС жүзеге асыруда. Кәсіпорынның өндірістік қуаты жылына 2 млн тонна фосфатты руданы байытуға мүмкіндік бермек. Бұдан кейін шикізат бірнеше технологиялық кезеңнен өтіп, жылына 1,6 млн тонна күкірт қышқылы, 600 мың тонна фосфор қышқылы, 600 мың тонна диаммоний фосфаты (DAP), 600 мың тонна моноаммоний фосфаты (MAP) және 350 мың тонна синтетикалық аммиак өндіру жоспарланған.
Бұл сандардың өзінен жобаның ауқымын аңғаруға болады. Өндіріс іске қосылған жағдайда Созақ ауданында шикізат өндіретін кәсіпорын ғана емес, оны бірнеше кезеңмен өңдейтін ірі химия кешені қалыптасады. Ал мұндай өндіріс экономиканың бір саласына ғана әсер етпейді. Оның айналасында көлік, энергетика, су инфрақұрылымы, сервистік қызмет, қосалқы өндіріс және мамандар даярлау секілді бағыттар қатар дамиды.
Түркістан облысы үшін жобаның ең маңызды тұсы да осында. Аймақта минералдық-шикізат қоры жеткілікті болғанымен, оның экономикалық тиімділігі көбіне сол шикізаттың қаншалықты терең өңделетініне байланысты. Кенді қазып, дайын шикізат ретінде өткізу мен одан дайын химиялық өнім шығару арасында үлкен айырмашылық бар. Бірінші жағдайда негізгі табыс шикізаттың өзінен қалыптасса, екінші жағдайда өндірістік тізбек ұзартып, қосылған құнды бірнеше есе арттыруға мүмкіндік туады.
Мемлекет басшысының өңірлердегі өндірісті дамыту, инвестиция тарту және шикізатты терең өңдеу бағытындағы саясаты тұрғысынан алғанда, Созақтағы жоба осы талаптарға сәйкес келеді. Өйткені мұнда кен орнын игеру мен дайын өнім өндіру бір жүйеге біріктірілмек. Яғни шикізат бір өңірден өндіріліп, басқа жерде өңделетін модельден гөрі, негізгі өндірістік процесті бір алаңға шоғырландыру көзделіп отыр.
Жобаның әлеуетін кен орнының қоры да айқындайды. Мемлекеттік қорлар комиссиясының қорытындысына сәйкес, кен орнындағы фосфорит рудасының қоры шамамен 1 млрд тоннаны құрайды. Руда құрамындағы фосфор мөлшері 20-30 пайыз шамасында. Бұл – өндірісті ұзақ мерзімге жоспарлауға мүмкіндік беретін елеулі шикізат базасы.
Әрине, үлкен қордың болуы жобаның автоматты түрде тиімді болатынын білдірмейді. Мұндай күрделі өндірістің экономикалық нәтижесі технологияның дұрыс таңдалуына, шикізат сапасына, өндірістік шығындарға, энергия мен суға қолжетімділікке, логистикаға және дайын өнімнің нарығына байланысты. Сондықтан қазіргі кезеңдегі ең маңызды жұмыстардың бірі – кен орны мен өндірістік алаңды жан-жақты зерттеу.
Осы мақсатта жобаның технологиялық бөлігін әзірлеу үшін Sinopec Nanjing Engineering Co., Ltd. компаниясымен EPC-келісімшарт жасалған. Қазір мамандар өндірістік алаң мен кен орнында қосымша зерттеу жүргізіп, керндер мен руда үлгілерін алып жатыр. Шикізаттың сапалық және технологиялық сипаттамалары нақтыланып, өндірісте қолданылатын технологиялық шешімдер тексерілуде.
Бұл кезеңді сырт көзге дайындық жұмысы ретінде ғана бағалауға болмайды. Керісінше, дәл осы зерттеулер болашақ зауыттың экономикалық және технологиялық тиімділігін анықтайды. Шикізаттың нақты қасиеті зерттелмей тұрып өндіріс көлемін, қажетті технологияны немесе жабдық параметрлерін түпкілікті белгілеу қиын. Сондықтан жобаның техникалық-экономикалық негіздемесін сапалы әзірлеу кейінгі кезеңдердегі тәуекелді азайтуға мүмкіндік береді.
Техникалық-экономикалық негіздемені 2026 жылғы қазан айында аяқтау жоспарланған. Осыдан кейін жобалау жұмыстары басталып, инженерлік инфрақұрылым салу, теміржол тарту, электр және сумен қамтамасыз ету, технологиялық жабдықтарды сатып алу және зауыт құрылысын жүргізу кезеңдеріне көшу көзделіп отыр. Зауытты 2028 жылы пайдалануға беру жоспарланған.
Бұл жерде инфрақұрылым мәселесінің маңызы ерекше. Себебі қуаты миллиондаған тоннамен өлшенетін химия өндірісі үшін электр энергиясы мен су тұрақты әрі жеткілікті болуы қажет. Сонымен қатар өндірілген шикізат пен дайын өнімді тасымалдау үшін теміржол қатынасы керек. Демек, зауыт құрылысы бір нысанның шеңберінде қалмайды. Оны іске қосу үшін тұтас инженерлік және көлік инфрақұрылымы қатар қалыптасады.
Жобаның тағы бір маңызды қыры – жұмыспен қамту. Кәсіпорын толық қуатына шыққанда мыңға жуық жаңа жұмыс орны ашылады деп күтілуде. Бұл Созақ сияқты өндірістік әлеуеті жоғары, бірақ халықты жұмыспен қамту мәселесі үнемі назарда болатын аудан үшін маңызды көрсеткіш. Оның үстіне мұнда тек жұмыс орындарының саны емес, олардың сапасы да маңызды.
Өйткені заманауи химия өндірісі білікті инженерлерді, технологтарды, энергетиктерді, зертханашыларды, автоматтандыру және өндірістік қауіпсіздік мамандарын талап етеді. Осыған байланысты жоба аясында 300 жас маманды шетелде даярлау жоспарланып отыр. Бұл – жобаның ұзақ мерзімді кадрлық базасын қалыптастыруға бағытталған дұрыс қадам.
Егер осы мамандар кейін зауыттың өзінде жұмыс істеп, алған білімін өндірісте қолданса, онда жобаның тиімділігі жұмыс орындарының санымен ғана өлшенбейді. Өңірде жаңа кәсіби орта қалыптасады. Жергілікті жастардың күрделі технологиялық өндірістерде жұмыс істеуіне мүмкіндік көбейеді. Бұл өз кезегінде кадрлардың ірі қалаларға немесе басқа өңірлерге кетуін азайтуға ықпал етуі мүмкін.
Жобаның экономикалық қайтарымы да назар аудартады. Алдын ала есеп бойынша, зауыт алдағы 10 жылда бюджетке шамамен 43,3 млрд теңге салық түсімін қамтамасыз етеді деп күтілуде. Бұл жергілікті бюджет үшін ғана емес, жалпы өңір экономикасы үшін маңызды. Өйткені ірі өндіріс іске қосылған сайын оның айналасында шағын және орта бизнес үшін де жаңа сұраныс қалыптасады.
Мәселен, кәсіпорынға құрылыс және жөндеу қызметтері, көлік, тамақтану, арнайы техниканы пайдалану, логистика, қоймалау және басқа да сервистік қызметтер қажет болады. Осылайша бір ірі өндірістік жобаның әсері оның штатындағы қызметкерлер санымен шектелмейді. Экономикалық мультипликативтік әсер дәл осы жерде пайда болады.
Өнімнің ішкі нарыққа бағытталуы да маңызды. DAP және MAP секілді фосфорлы тыңайтқыштар ауыл шаруашылығында кеңінен қолданылады. Қазақстан ауыл шаруашылығының ауқымын ескерсек, мұндай өнімге ішкі сұраныс бар. Жергілікті жерде өндірістің жолға қойылуы импортқа тәуелділікті азайтып, ішкі нарықты отандық өніммен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сонымен бірге жобаның экспорттық әлеуеті де жоғары. Өнімдерді Қытай, Үндістан және жақын шетел нарықтарына шығару жоспарланып отыр. Бұл жерде Түркістанның географиялық орналасуы да белгілі бір артықшылық береді. Өнім өндірілгеннен кейін оны ішкі нарыққа ғана емес, көршілес мемлекеттерге жеткізуге бағытталған логистикалық тізбек қалыптастыруға болады.
Алайда экспорттық нарыққа шығу үшін өнім көлемінің көп болуы жеткіліксіз. Оның сапасы халықаралық стандарттарға сәйкес келуі, бағасы бәсекеге қабілетті болуы және тасымалдау шығыны оңтайлы болуы қажет. Сондықтан зауыттың технологиялық деңгейі жобаның болашақтағы табыстылығын анықтайтын негізгі факторлардың бірі болмақ.
Облыс әкімі Нұралхан Көшеровтің инвестормен кездесуінде де осы мәселелерге басымдық берілді. Өңір басшысы жобаның сапалы әрі белгіленген мерзімде іске асырылуы, халықаралық стандарттардың сақталуы, өндірістік қауіпсіздік пен экологиялық талаптардың қамтамасыз етілуі маңызды екенін атап өтті. Бұл талаптар химия өнеркәсібі үшін ерекше мәнге ие.
Әсіресе экологиялық қауіпсіздік мәселесіне тоқталу қажет. Фосфоритті терең өңдеу және күкірт қышқылы, аммиак секілді химиялық өнімдер өндіру жоғары технология мен қатаң қауіпсіздік стандарттарын талап етеді. Сондықтан жобаның экономикалық тиімділігі қоршаған ортаға қойылатын талаптармен қатар жүруі керек. Өндірістік қуаттың өсуі экологиялық қауіпсіздік есебінен болмауға тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, жобаның қазіргі зерттеу және технологиялық шешімдерді тексеру кезеңінде экологиялық тәуекелдерді де алдын ала бағалаудың маңызы зор. Су пайдалану, қалдықтарды басқару, атмосфераға шығарылатын заттарды бақылау, өндірістік қауіпсіздік секілді мәселелер зауыт іске қосылғаннан кейін емес, жобалау кезеңінде шешілуі керек.
Жалпы, Созақтағы фосфоритті терең өңдеу жобасын Түркістан облысындағы индустриялық дамудың жаңа кезеңінің бір көрінісі деуге болады. Бұған дейін өңірде негізінен ауыл шаруашылығы, құрылыс және шикізат өндірісі алдыңғы қатарда болса, енді жоғары қосылған құны бар химия өндірісін дамытуға мүмкіндік туып отыр.
Жобаның толық қуатында іске қосылуы бір күнде орындалатын шаруа емес. Алдымен техникалық-экономикалық негіздеме аяқталып, жобалау жұмыстары жүргізіледі. Одан кейін инфрақұрылым тартылып, технологиялық жабдықтар орнатылады, мамандар даярланады. Осы кезеңдердің әрқайсысы өз мерзімінде әрі сапалы орындалған жағдайда ғана 2028 жылға жоспарланған өндірісті іске қосу межесіне жетуге болады.
Сондықтан қазіргі таңда басты назар – жобаны жариялауға емес, оны нақты өндірістік нәтижеге жеткізуге аударылуы тиіс. Егер жоспар толық орындалып, зауыт белгіленген мерзімде іске қосылса, Созақтағы фосфорит қоры өңірдің ғана емес, Қазақстанның химия өнеркәсібіндегі маңызды ресурстық базаға айналуы мүмкін.
Ең бастысы, бұл жоба Түркістанның табиғи байлығын шикізат күйінде ғана пайдаланбай, оны дайын өнімге айналдыруға бағытталған. Мыңға жуық жұмыс орны, жүздеген маманды даярлау, бюджетке ондаған миллиард теңге салық түсіру және өнімді ішкі әрі сыртқы нарыққа шығару жоспары жобаның ауқымын көрсетеді. Ендігі мәселе – осы әлеуетті қағаздағы жоспардан нақты экономикалық нәтижеге айналдыру. Егер бұл міндет ойдағыдай орындалса, Созақтағы зауыт аудан экономикасына ғана емес, тұтас Түркістан облысының өнеркәсіптік бейнесіне өзгеріс әкелетін жобалардың біріне айналмақ.