Түркістан облысында елді мекендерді сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету мәселесі соңғы жылдары жай ғана инфрақұрылымдық міндет емес, өңірлік дамудың негізгі бағыттарының біріне айналды. Себебі ауылға жол тарту, электр жеткізу немесе жаңа әлеуметтік нысан салу қаншалықты маңызды болса, халықтың үйіне тәулік бойы таза ауыз судың келуі де соншалықты өзекті. Мемлекет басшысының шалғай елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету жөніндегі тапсырмасы аясында облыста бұл бағыттағы жұмыстар жүйелі түрде жалғасып келеді. Қазір негізгі назар жаңа құбыр тартумен қатар, бұрын салынған жүйелердің қуатын арттыруға, тозған желілерді жаңартуға және кестемен берілетін суды тәулік бойғы жүйеге көшіруге аударылып отыр.
Бұл мәселеде Түркістанның өзіндік ерекшелігі бар. Облыс халқының басым бөлігі ауылдық жерде тұрады. Сондықтан су инфрақұрылымының жағдайы тікелей халықтың тұрмыс сапасына әсер етеді. Ресми мәліметке сәйкес, 2025 жылдың қорытындысында облыстағы 801 елді мекеннің барлығы орталықтандырылған ауыз су жүйесімен қамтылған. Алайда «100 пайыз қамтылды» деген көрсеткіш барлық ауылда су тәулік бойы және бірдей тұрақты беріліп отыр дегенді білдірмейді. Қазір басты мәселе осы жүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз етуге келіп тіреліп отыр. Облыстағы талдау бойынша су құбыры бар 756 елді мекеннің 548-іне тәулік бойы су берілсе, 192 елді мекенге су кестемен жеткізіледі, тағы 16 елді мекенде жүйе уақытша тоқтап тұрады.
Демек, ендігі міндет – ауылды құбырмен ғана қамтамасыз ету емес, сол құбыр арқылы суды үздіксіз жеткізу. Бұл екеуінің арасында үлкен айырмашылық бар. Бір жерде жаңа су жүйесі салынып, тұрғын үйдің ауласына дейін құбыр тартылғанымен, су көзі жеткіліксіз болса немесе жаз айларында тұтыну көлемі күрт артса, мәселе толық шешілді деуге болмайды. Түркістан облысында қазір дәл осындай жағдайлар ескеріліп, инфрақұрылымды жаңғыртуға басымдық беріліп отыр.
Сарыағаш ауданындағы қазіргі жұмыстар осы өзгерістің нақты көрінісі деуге болады. Облыс әкімінің бірінші орынбасары Зұлпыхар Жолдасов ауданға жұмыс сапары барысында бірнеше елді мекендегі ауыз су нысандарының құрылысымен және жаңғырту жұмыстарымен танысты. Бұл тек құрылыс барысын көру үшін жасалған кезекті сапар емес. Мұнда ең басты мәселе – тұрғындардың нақты қандай мерзімде және қандай жағдайда тұрақты ауыз суға қол жеткізетінін анықтау.
Ақжар ауылдық округіне қарасты Ақжар елді мекеніндегі жобаның жалпы құны 1 млрд 843,794 млн теңге. Құрылыс 2025 жылдың тамызында басталған. Жобаның қуаты тәулігіне 327,431 текше метрді құрайды. Нысан толық іске қосылғанда 1040 жеке тұрғын үй орталықтандырылған ауыз сумен қамтылады. Қазіргі таңда су қоймасын қоршау, желілер тарту және су құдықшаларын орнату жұмыстары жүргізіліп жатыр. Жобада диаметрі әртүрлі су құбырларын тарту қарастырылған.
Бұл жерде цифрлардың өзінен-ақ жобаның ауқымын аңғаруға болады. Мыңнан астам үйді тұрақты су жүйесіне қосу дегеніміз – мыңнан астам отбасының күнделікті тұрмысын өзгерту. Ауыл тұрғыны үшін бұл жай ғана коммуналдық қызмет емес. Су болған жерде санитарлық жағдай жақсарады, тұрмыстық жағдай жеңілдейді, ауылдың әлеуметтік тартымдылығы артады. Ең бастысы, халықтың елді мекеннен көшіп кетуіне әсер ететін факторлардың бірі азаяды.
Сарыағаш қаласындағы «Самал-3» шағынауданында жүзеге асып жатқан жоба бұдан да ірі. Жалпы құны 4 млрд 550,033 млн теңгені құрайтын жұмысты биыл желтоқсанда аяқтау жоспарланған. Қазір су құбырларын тарту жұмыстарының 60 пайызы орындалған. Мұнда диаметрі 110-нан 280 миллиметрге дейінгі құбырлар жүргізілуде. Сыйымдылығы 2000 текше метр болатын су қоймасының бетондау жұмыстары толық аяқталған. Жоба іске асқанда 3021 тұрғын үй орталықтандырылған ауыз су жүйесіне қосылады.
Бұл жобаның әлеуметтік маңызы ерекше. Себебі халық саны өсіп жатқан елді мекендер мен шағынаудандарда инженерлік инфрақұрылым алдын ала дайындалмаса, кейін оны ретке келтіру әлдеқайда қиын әрі қымбатқа түседі. Сондықтан жаңа тұрғын үй массивтерін сумен қамтамасыз ету мәселесін құрылыс аяқталғаннан кейін емес, сонымен қатар жоспарлау қажет. Су инфрақұрылымы тұрғын үй құрылысының ажырамас бөлігіне айналуы тиіс.
Сарыағаш ауданындағы тағы бір мысал – Ақүй елді мекені. Мұнда құрылыс аяқталып, нысан 2025 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілген. Су құбырлары толық тартылып, су құдықшалары орнатылған. Сыйымдылығы 600 текше метр болатын екі су қоймасы салынып, екінші деңгейлі сорғы станциясы іске қосылған. Жобалық құжаттамаға сәйкес тереңдігі 950 метр болатын екі су ұңғымасы қазылған. Сонымен бірге Алғабас елді мекенінен диаметрі 200 миллиметр болатын құбыр тартылып, жалпы ұзындығы 4,45 шақырым болатын екі су желісі жүргізілген. Осы жүйе арқылы Ақүйге су беріліп, құбырларға қысыммен тексеру жұмыстары жүргізілген.
Бұл мысалдан қазіргі су жобаларының бұрынғыдай тек «құбыр тартумен» шектелмейтінін көруге болады. Су көзі, ұңғыма, резервуар, сорғы станциясы, магистральды желі және ішкі құбырлар біртұтас жүйе ретінде қарастырылуы қажет. Бір буын әлсіз болса, бүкіл жүйенің тиімділігі төмендейді.
Ал Жылға елді мекеніндегі жағдай мәселенің екінші қырын көрсетеді. Мұнда құрылыс жұмыстары 2023-2024 жылдары жүргізіліп, нысан 2025 жылғы 26 желтоқсанда пайдалануға берілген. Жоба аясында 104,8 шақырым су құбыры тартылып, 5990 тұрғын ауыз су жүйесіне қосылған. Яғни инфрақұрылым салынды, халық қамтылды. Бірақ кейін жер асты суы деңгейінің төмендеуі және жазғы маусымда су тұтынудың артуы салдарынан суды кестемен беру қажеттілігі туындаған.
Мұндай жағдай Түркістан үшін маңызды сабақ. Біріншіден, су жүйесін салумен мәселе толық бітпейді. Екіншіден, жобалау кезінде бірнеше жылдық су тұтыну динамикасы мен климаттық факторлар ескерілуі керек. Үшіншіден, су көзіне түсетін жүктеме мен оның табиғи қоры тұрақты бақылауда болғаны жөн.
Жылғадағы мәселені шешу үшін елді мекенді «Р-1» магистралды су құбырына қосу көзделіп отыр. Қазір жобалау-сметалық құжаттама әзірленуде. Сараптама қорытындысынан кейін құрылыс жұмыстарын қаржыландыруға республикалық және облыстық бюджеттерге ұсыныс енгізіледі. Бұл – инфрақұрылымды кезең-кезеңімен жетілдірудің нақты мысалы.
Шеңгелді елді мекеніндегі жұмыс та назар аударуға тұрарлық. Мұнда жоба аясында 63,4 шақырым су құбырын тарту және 162 су құдықшасын орнату қарастырылған. Қазір 60 метрлік су ұңғымасы қазылып, су құбырлары толық тартылған, 150 су құдықшасы орнатылған. Су қоймасының орны нақтыланып, құрылыс жұмыстары басталмақ. Жоба іске қосылғаннан кейін 300-ден астам тұрғын үй таза ауыз сумен қамтамасыз етіледі.
Сарыағаштағы бұл жобалардың жиынтығы облыстағы жалпы ахуалды да көрсетеді. Қазір өңір үшін басты мәселе бұрынғыдай «қай ауылға су апару керек?» деген сұрақпен ғана шектелмейді. Ендігі сұрақ – қай ауылдағы жүйені жаңарту қажет, қай жерде су қысымы жеткіліксіз, қай жерде су көзі әлсіз, қай жерде құбырлар тозған, қай жерде тазарту қондырғысының қуатын арттыру керек деген мәселелерге ауысып отыр.
Бұл – инфрақұрылымдық саясаттың жаңа кезеңі. Өйткені облыста елді мекендерді орталықтандырылған су жүйесіне қосу бойынша үлкен жұмыс атқарылды. Енді сол жүйелердің сапасы мен тұрақтылығын қамтамасыз ету маңызды.
Мәселен, облыста су құбыры арқылы қамтылған елді мекендердің 591-і жер асты су көзін, 165-і жер үсті су көзін пайдаланады. Бұл да өңірдегі су ресурстарының құрылымы әркелкі екенін көрсетеді. Сондықтан барлық елді мекенге бірдей тәсіл қолдану мүмкін емес. Бір ауыл үшін жаңа ұңғыма тиімді болса, екіншісіне магистральды су құбыры қажет болуы мүмкін. Үшінші жерде қолданыстағы желіні толық жаңарту керек.
Осы себепті облыста 2026-2028 жылдарға арналған арнайы іс-шаралар жоспары бекітілген. Жоспар бойынша биыл Арыс, Сауран, Мақтаарал, Шардара және Қазығұрт аудандарындағы 10 елді мекенде тұратын 45,7 мың тұрғынды тәулік бойы ауыз сумен қамтамасыз ету көзделген. Яғни негізгі акцент қамту көрсеткішінен үздіксіздік көрсеткішіне ауысып отыр.
Бұл бағыттағы жұмыстардың көлемі де аз емес. Бұған дейінгі жоспарлар аясында облыста ондаған ауыз су нысанының құрылысы жүргізіліп, тозған желілер жаңартылды. 2025 жылы ауыз су саласында 82 нысанның құрылысына 53 млрд теңге бөлініп, 42 нысан пайдалануға берілген, қалған жобалардың бір бөлігі 2026 жылға өткен.
Бірақ жаңа нысан салудан бұрын қолданыстағы инфрақұрылымды сақтап қалу мәселесі де маңызды. Су құбырларының тозуы, сорғы қондырғыларының ескіруі, резервуарлардың жеткіліксіздігі немесе су тазарту жүйесінің қуатының төмендігі уақыт өте келе қайтадан проблема тудыруы мүмкін. Сондықтан бюджет қаражатының белгілі бір бөлігі жаңа нысандарға ғана емес, бұрын салынған жүйелерді жаңғыртуға да бағытталуы керек.
Мұны Мақтаарал ауданындағы жобалардан да көруге болады. Мысалы, Атакент кентінің бір бөлігі мен Өркениет елді мекеніндегі су жүйелерін жаңғыртуға 3,5 млрд теңгеден астам жоба қарастырылып, 1000 текше метрлік екі резервуар, ұңғымалар және сорғы станциясы салынуда. Бұл елді мекендерде бұрын су жүйесі болғанымен, оны жаңарту қажеттілігі туындаған.
Демек, ауыз су мәселесінде «қамтылды» деген бір ғана көрсеткіш жеткіліксіз. Нақты бағалау үшін судың тәулік бойы берілуі, сапасы, қысымы, желінің тозу деңгейі және тұрғындардың нақты шығыны есепке алынуы тиіс.
Түркістан облысы үшін бұл әсіресе маңызды. Өйткені өңірде халық саны өсіп келеді, жаңа тұрғын үй массивтері бой көтеруде, өндіріс орындары ашылуда, ауыл шаруашылығы дамып жатыр. Халық көбейген сайын суға сұраныс та артады. Сондықтан бүгін салынған жүйе ертеңгі қажеттілікті де көтере алуы керек.
Су мәселесі енді тек коммуналдық шаруашылық саласының міндеті емес. Ол экономикалық саясатпен де тікелей байланысты. Инвестор өндіріс орнын ашу үшін электр энергиясымен қатар тұрақты су көзіне де қарайды. Кәсіпкерлік нысандар көбейген сайын коммуналдық желілерге түсетін салмақ артады. Демек, су инфрақұрылымын дамыту облыстың инвестициялық тартымдылығына да әсер етеді.
Сондықтан қазіргі жұмыстың мәні – кезекті нысандарды уақытында аяқтау ғана емес, алдағы онжылдықтарға жететін инженерлік жүйе қалыптастыру. Мұнда жобалау сапасы, мердігердің жауапкершілігі, техникалық бақылау және бюджет қаражатының тиімді жұмсалуы қатар қаралуы тиіс.
Сарыағаштағы жұмыс сапары кезінде осы мәселелердің барлығының түйіні құрылыс сапасы мен мерзімін сақтау қажеттігіне келіп тірелді. Зұлпыхар Жолдасов мердігерлер мен сала мамандарына нысандарды өндірістік-күнтізбелік жоспарға сәйкес қарқынды жүргізіп, белгіленген мерзімде аяқтауды, жобалық және техникалық талаптарды қатаң сақтауды тапсырды.
Мұндай бақылаудың маңызы бар. Себебі ауыз су нысанының құрылысы бірнеше айға кешіксе, оның салмағын ең алдымен тұрғындар сезінеді. Ал құрылыс сапасыз орындалса, бірнеше жылдан кейін сол нысанды қайта жөндеуге бюджеттен тағы қаражат қажет болуы мүмкін. Сондықтан бұл салада «уақытында салу» мен «сапалы салудың» екеуі де бірдей маңызды.
Түркістанда ауылдық елді мекендердің дамуы үшін ауыз су мәселесін шешудің стратегиялық мәні осында. Облыс халқының шамамен төрттен үші ауылдық жерде тұрады. Сондықтан ауылдың тұрмыс сапасын көтеру өңірдің жалпы әлеуметтік-экономикалық дамуына тікелей ықпал етеді.
Бүгінгі нәтижелерге қарағанда, Түркістан облысы ауыз су инфрақұрылымын қамту бойынша үлкен жолдан өтті. Ендігі кезеңнің талабы одан да күрделі: қолжетімділікті тұрақтылыққа, тұрақтылықты сапаға айналдыру. Яғни ауыл тұрғыны «су бар ма?» деп емес, «су тәулік бойы тұрақты беріле ме?» деген сұрақ қоймайтын жағдайға жету қажет.
Сондықтан Президент тапсырмасының түпкі мәні де бір ғана пайыздық көрсеткішке жетуде емес. Негізгі мақсат – елдің ең шалғай ауылындағы тұрғынның да қаламен бірдей коммуналдық жағдайға ие болуы. Түркістандағы қазіргі жобалар осы міндетті кезең-кезеңімен орындауға бағытталған.
Егер жаңа су құбырлары сапалы салынып, ескі желілер уақытында жаңартылып, су көздері ғылыми негізде басқарылып, ал кестемен берілетін елді мекендер кезең-кезеңімен тәулік бойғы жүйеге көшірілсе, онда бүгінгі инфрақұрылымдық жұмыстардың нақты нәтижесі бірнеше жылдан кейін анық көрінеді. Өйткені ауыз су – бір қарағанда қарапайым коммуналдық мәселе болғанымен, оның ар жағында халықтың денсаулығы, ауылдың тұрақтылығы, бизнестің дамуы, жаңа тұрғын үйлердің салынуы және тұтас өңірдің болашағы тұр.
Түркістан үшін ендігі меженің мәні де осында: барлық елді мекенді су жүйесіне қосу ғана емес, сол жүйені жылдар бойы үздіксіз әрі сапалы жұмыс істететін инфрақұрылым қалыптастыру. Бұл орындалса, ауыз су мәселесі статистикадағы көрсеткіш емес, халық күнделікті сезінетін нақты нәтижеге айналады.